Ο ΛΥΚΑΒΗΤΤΟΣ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ

Αρχίστε την επανάσταση από τα σουπερμάρκετ

1.  /  2.

ΜΕΣΣΙΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΖΗΜΙΩΤΟ

Οράματα και θύματα

Ο επικ. καθηγητής εγκληματολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Βασίλης Καρύδης, ο οποίος θα υποστηρίξει την αγωγή των δύο πρώην στελεχών του ΑΚΕΠ κατά του προέδρου του κόμματος, σχολιάζει την υπόθεση καθώς και το ευρύτερο φαινόμενο της θυματοποίησης στη σύγχρονη πραγματικότητα.

Η θυματολογία αποτελεί σχετικά νέο κλάδο των εγκληματολογικών επιστημών και διερευνά τη σχέση δράστη και θύματος κατά τη διαδικασία της εγκληματογένεσης. Η ανάπτυξη της (απ)έδειξε ότι η θυματοποίηση είναι μία σύνθετη διαδικασία αποδυναμώνοντας τον θετικιστικό μύθο περί του λίγο - πολύ προδιαγεγραμμένου εγκληματία που αναζητά το οποιοδήποτε "τυχαίο" θύμα για να εκδηλώσει την αντικοινωνική του συμπεριφορά.
Η οικονομική εγκληματικότητα, κυρίως στην παραδοσιακή της μορφή ( απάτη, τοκογλυφία κ.λπ) συνιστά προνομιακό πεδίο της θυματολογίας, καθώς κατά κανόνα προϋποθέτει την ύπαρξη "εγκληματικού ζεύγους", δηλαδή τα φυσικά πρόσωπα του δράστη και του θύματος τα οποία βρίσκονται σε πραγματική δι- αντίδραση μεταξύ τους. Στο ζεύγος αυτό κυριαρχεί ένας σχετικά νέος τύπος εγκληματία, τον οποίο ο Sutherland αποκάλεσε προσφυώς "εγκληματία του λευκού περιλαίμιου" σε διάκριση με το παραδοσιακό στερεότυπο του προερχομένου από την εργατική τάξη δράστη. Ο οικονομικός εγκληματίας συνήθως διαθέτει σοβαρό και αξιόπιστο κοινωνικό προφίλ, ανθρωπογνωστικές ικανότητες, δύναμη χαρακτήρα και ευφυία ώστε να αποκρύπτει την εγκληματική του δραστηριότητα ή να δυσχεραίνει σημαντικά την ανακάλυψη του. Επιπλέον, ουδετεροποιεί ηθικά τη συμπεριφορά του την οποία δεν χαρακτηρίζει ο ίδιος "εγκληματική" (κλασικά παραδείγματα: η φοροδιαφυγή, η ψευδής βεβαίωση, η κατάχρηση κονδυλίων του δημοσίου κ.α). Από την άλλη πλευρά, το θύμα του οικονομικού εγκλήματος διακρίνεται για την ευπιστία του την οποία φυσικά εντοπίζει και εκμεταλλεύεται ο δράστης. Υπάρχει βέβαια και η ακριβώς αντίθετη περίπτωση των θυμάτων που χαρακτηρίζονται από πανουργία ή και απληστία, γεγονός που καλλιεργεί και εκμεταλλεύεται ο δράστης υποσχόμενος π.χ. εύκολο και γρήγορο κέρδος με τρόπους όχι ιδιαίτερα νόμιμους και διαφανείς. Αυτή η κατηγορία του "ενόχου" θύματος αποκτά στην εποχή μας όλο και περισσότερο ενδιαφέρον. Στα όρια όμως αυτού του σημειώματος θα παραμείνουμε στην πρώτη κατηγορία της θυματοποίησης λόγω αφέλειας.
Αντικείμενο θυματολογικών ερευνών αποτελεί το περιεχόμενο και η ερμηνεία αυτής της "ευπιστίας". Προκαταρκτικά σημειώνω ότι τέτοια ευπιστία είναι δυνατόν να εκδηλωθεί και σε συλλογικό επίπεδο. Πρόχειρα αναφέρω τον παροιμιώδη πλέον "έρανο υπέρ της αεροπορίας" από το μεταξικό καθεστώς, αλλά και το περιβόητο "τάμα του έθνους" των συνταγματαρχών. Παρά το γεγονός ότι συχνά οι συνεισφορές ήταν εντεταλμένες από τα όργανα της δικτατορίας και κατ' ουσίαν υποχρεωτικές, δεν μπορεί να αποκλείσει κάποιος ότι πολλοί πολίτες είχαν την πεποίθηση ότι προσέφεραν για ένα κοινό -εθνικό- σκοπό. Ανάλογες περιπτώσεις έχουν λάβει χώρα και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες κατά το παρελθόν. Θυμίζω επίσης τον "μεγάλο φιλάνθρωπο" Καραμουρτζούνη που το όνομά του είχε γίνει συνώνυμο με τη φιλανθρωπία και τη γενναιοδωρία μέχρι να εξαφανισθεί μαζί με τα χρήματα των αφελών. Θεωρώ ότι στο βάθος αυτής της "εθελοντικής" κατά μία έννοια θυματοποίησης διαγράφεται η ανάγκη του σύγχρονου ανθρώπου να συνεισφέρει, να συμμετέχει -έστω παροδικά- στην επιδίωξη ενός κοινού στόχου, να ανήκει σε μιά κοινότητα ιδεών και τελικά να αισθανθεί λιγότερο τη μοναχικότητά του. Η απεγνωσμένη αναζήτηση ενός κοινωνικού δεσμού, η ανάγκη της ολοκληρωμένης διαπροσωπικής σχέσης μέσω της συμμετοχής και της προσφοράς που προβάλλεται στο κοινωνικό πεδίο παραμένει στον πυρήνα της συμπεριφοράς του αφελούς - εύπιστου- ευάλωτου θύματος της οικονομικής εγκληματικότητας αυτής της μορφής.
Από όσα προαναφέρθηκαν γίνεται αντιληπτό ότι η συμμετοχή σε μια θρησκευτική αίρεση ή κλειστή πολιτική ομάδα και οι συνέπειες της για το άτομο θα μπορούσε να ενδιαφέρει ιδιαίτερα τη θυματολογία. Η πρώτη περίπτωση δεν είναι σπάνια στον διεθνή χώρο και στην Ελλάδα. Οι μεταφυσικές αγωνίες συγκεκριμένων ατόμων που κάτω από ορισμένες συνθήκες επηρεάζονται καθοριστικά από χαρισματικές προσωπικότητες, περιβεβλημένες τη "θεία χάρη", έχουν οδηγήσει ακόμη και σε ακραίες ανθρώπινες τραγωδίες. Πρόκειται για ψευδό-μεσσιανισμό στην καθαρή του μορφή ο οποίος μπορεί να ερμηνευθεί κυρίως ως αταβιστικό κοινωνικό φαινόμενο.
Η δεύτερη όμως περίπτωση της οικονομικής θυματοποίησης των μελών της ιδεολογικοπολιτικής "σεχταριστικής" ομάδας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς πρόκειται για πρόσφατο φαινόμενο τουλάχιστον για την ελληνική πραγματικότητα. Η συλλογική κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα φέρει βαριά κληρονομιά της "πινακοθήκης ηρώων" του επαναστατικού κινήματος. Χιλιάδες άνθρωποι επί δεκαετίες ταύτισαν υπαρξιακά τη βιοθεωρία τους με την ιστορική κίνηση της ανθρωπότητας και υπέταξαν τις ατομικές τους ανάγκες και φιλοδοξίες στο συλλογικό κοινωνικό όραμα και φιλοδοξίες στο συλλογικό κοινωνικό όραμα και την εσχατολογική κοσμοθεωρία ενός επίγειου παραδείσου. Την τελευταία όμως δεκαετία, με κορυφαίο σημείο την εκ βάθρων ανατροπή του "υπαρκτού σοσιαλισμού" αλλά και την εγχώρια πολιτική συγκυρία, επικρατεί στην ελληνική κοινωνία μια κατάσταση που ο Durkheim θα χαρακτήριζε ως "ανομική". Το τέλος των αυταπατών, η καταρράκωση των παλιών αξιών χωρίς την αντικατάσταση τους από άλλες, η διάρρηξη του κοινωνικού ιστού, ο κυνισμός και ο "πόλεμος όλων εναντίον όλων". Η ελληνική κοινωνία προσομοιάζει με τον πότη που πνίγει την αδυναμία του σε περισσότερο ποτό, με τον οφειλέτη που παρακολουθεί ανήμπορος και αμήχανος τους λογαριασμούς να μεγαλώνουν συνέχεια. Αυτά τα δεδομένα είναι δυνατόν να μετατρέψουν τη συμμετοχή σε μία μεταρρυθμιστική ή ριζοσπαστική ομάδα σε καρικατούρα των ιστορικών καταβολών του κοινωνικού κινήματος και τα μέλη της σε θύματα οικονομικής εγκληματικότητας στην πλέον παραδοσιακή της μορφή με τρόπο απροσδόκητο. Αν σε μιά "ανομική" κοινωνική κατάσταση, όπως την περιέγραψα παραπάνω, τα μέλη μιας κλειστής πολιτικής ομάδας πεισθούν ότι αποτελούν τους εκλεκτούς που κατέχουν την απόλυτη αλήθεια. Αν αυτό συμπέσει με την παρουσία μιας ισχυρής προσωπικότητας που θα ενσαρκώνει τον συνεκτικό ιστό και θα προσδώσει μεσσιανικό χαρακτήρα στον πολιτικό λόγο. Αν υποθέσουμε ότι το ηγετικό πρόσωπο συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά ενός "εγκληματία του λευκού περιλαίμιου", τότε αντιμετωπίζουμε μια περίπτωση νέας εγκληματικότητας και "νέου τύπου" θυμάτων. Πρόκειται για το εξατομικευμένο θύμα, το ευάλωτο άτομο, το οποίο κατά τραγική ειρωνεία θυματοποιείται ακριβώς λόγω της ανάγκης του να στρατευθεί και να προσφέρει κοινωνικά για τη μεταρρύθμιση μιας "ανομικής" κοινωνίας, η οποία όμως τον εκδικείται αποδεικνύοντας την διαβρωτική της δύναμη.


"Τα έχω από τον παππού μου"

Ο εμπνευστής και αδιαφιλονίκητος ηγέτης του ΑΚΕΠ δεν αγαπάει τη δημοσιότητα. Δυσκολεύεται με τα μαγνητόφωνα και τις κάμερες. Ωστόσο, αντίθετα με τις μαρτυρίες των διαγραμμένων και καταχρεωμένων πρώην στελεχών του, ο Αντώνης Χάλαρης εμφανίζεται συνεσταλμένος αλλά αισιόδοξος, και προπαντός, επιμένει πολιτικά: "Μετά την αποτυχία του φιλελευθερισμού, της μικτής οικονομίας και του κρατισμού, πιστεύω ότι θα προκύψουν πολλές νέες δυνάμεις οι οποίες θα προσχωρήσουν στις ιδέες μας. Ηδη τα συνθήματα των εργαζομένων του Σκαραμαγκά είναι κοντά στο πρόγραμμά μας. Παλεύουμε για μιά πατριωτική συσπείρωση με στόχο την κατάργηση του συστήματος της μισθωτής εργασίας στον δημόσιο τομέα και για εκσυγχρονισμό του ιδιωτικού τομέα. Το πρόγραμμα της ΑΚΕΠ περιέχει λύσεις για το ξεπέρασμα της κρίσης".
Ο κ. Χάλαρης ισχυρίζεται ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να κατεβάσει πάνω από 200 συνεργεία αφισοκόλλησης και ότι υπάρχουν "Αυτοδύναμες Κινήσεις", παρατάξεις και οργανώσεις της ΑΚΕΠ σε πολλές πόλεις, γειτονιές και συνδικάτα. Για τα οικονομικά του κόμματος δίνει μιά πολύ απλή εξήγηση. "Αν έχεις πάθος για την πολιτική και στρατολογείς πολλά συνειδητά μέλη, πουλάς κουπόνια και εισπράττεις συνδρομές. Ετσι βρίσκεις λεφτά. Ολα τα περί κομματικών επιχειρήσεων και Σούπερ Μάρκετ είναι ανυπόστατα. Μόνο το καφενεδάκι της οδού Μασσαλίας αγοράσαμε για στέκι του κόμματος." Ούτε λέξη για τα "κόκκινα μεροκάματα" των μελών, τις δωρεές και τα "δάνεια" που αποσπούσε από τους πιστούς του -όπως καταγγέλλουν οι παθόντες παλιοί του σύντροφοι. Αλλωστε, μας εξηγεί ότι η βασική του ιδέα ήταν το "φαίνεσθαι". Τα μεγάλα γραφεία, οι διανομές εκατομμυρίων φυλλαδίων και οι εξαντλητικές αφισοκολλήσεις ήταν ένα καλομελετημένο τρικ! "Οταν υπάρχει το πάθος και έξυπνη διαχείριση των εισφορών μπορείς να συμπεριφέρεσαι σαν μεγάλο κόμμα. Οι εντυπώσεις για τη μεγάλη οικονομική επιφάνεια μας δημιουργήθηκαν επειδή ορισμένα άτομα δίπλα μας έχουν επιχειρήσεις. Με τα Σούπερ Μάρκετ έχει σχέση ο αδελφός μου. Δεν ξέρω λεπτομέρειες. Εγώ βάζω λεφτά στο κόμμα από την οικογενειακή μου περιουσία. Εχω κτήματα απ' τον παππού μου."
Η πραγματικότητα διαψεύδει τον επίδοξο συνεχιστή του Μάρξ. Στο επικυρωμένο αντίγραφο πρακτικού της Γ.Σ (18 Απριλίου '94) της ανώνυμης εταιρείας "Κοσμικ Α.Ε", η οποία στήθηκε απ' το ΑΚΕΠ και η οποία ελέγχει τα Σούπερ Μάρκετ, ο κ. Χάλαρης αποδεικνύεται ότι είναι κάτοχος του 90% των μετοχών! Και μάλιστα, βάσει μιάς σύμβασης δωρεάν παραχώρησης των μετοχών των άλλων εταίρων, στελεχών του ΑΚΕΠ.
 

(Ελευθεροτυπία, 7/5/1995)

 

www.iospress.gr                                          ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ