ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΓΙΑΤΡΟΥΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ


Οι ελεύθεροι δεσμώτες του Καυκάσου

1.  /  2.

 

Οταν προσκληθήκαμε από το ελληνικό τμήμα της ανθρωπιστικής οργάνωσης Γιατροί του Κόσμου να συμμετάσχουμε σε μια δεκαήμερη αποστολή στις χώρες της Υπερκαυκασίας, το μυαλό μας πήγε αυθόρμητα στα πλήθη των προσφύγων από τις αλυσιδωτές συρράξεις που από το 1988 ταλανίζουν τη δύστυχη αυτή πρώην σοβιετική περιοχή. Η εκτίμησή μας αποδείχθηκε, εν μέρει τουλάχιστον, λανθασμένη. Αντικείμενο της φροντίδας των μη-κυβερνητικών οργανώσεων που δρουν στη Γεωργία και το Αζερμπαϊτζάν δεν είναι μόνο τα θύματα των θερμών συγκρούσεων. Σ' αυτή την ξεχασμένη από τα ΜΜΕ γωνιά της νέας τάξης πραγμάτων, ο μέσος πολίτης όλο και περισσότερο θυμίζει θύμα ενός ακήρυχτου πολέμου.


Τα θύματα της ειρήνης

Αν πιστέψεις τις γεμάτες νοσταλγία αφηγήσεις τους, θα νομίσεις πως ζούσαν στον παράδεισο. Η Γεωργία ήταν κάποτε η σοβιετική Δημοκρατία με το ψηλότερο βιοτικό επίπεδο σ' ολόκληρη την ΕΣΣΔ· οι άνθρωποι είχαν δουλειά, τα σπίτια δωρεάν γκάζι, θέρμανση και ηλεκτρικό όλο το εικοσιτετράωρο. Οταν αρρώσταιναν, ερχόταν το ασθενοφόρο του τοπικού νοσοκομείου στο σπίτι τους κι η θεραπεία δεν κόστιζε σχεδόν τίποτε. Ακόμα κι αν τα νοσοκομεία που επισκέπτεσαι είναι ρημάδια κι αποκλείεται να κατάντησαν έτσι μέσα σε τρία ή τέσσερα μόνο χρόνια, ακόμη κι αν ο δρόμος που σε οδηγεί απ'την Τιφλίδα στην Τσάλκα (100 χιλιόμετρα, τρεισήμισι ώρες με το αυτοκίνητο) έχει τέτοια χάλια που είναι εμφανές ότι έχει δεκαετίες ολόκληρες να δει συνεργείο, οι άνθρωποι επιμένουν: τότε, όλα ήταν τόσο εύκολα κι ωραία. Ενώ τώρα...
Μέρες ελεύθερης οικονομίας: παντού μικροπωλητές, συναγωνίζονται σε αριθμό ( όχι όμως και σ'επιβλητικότητα) τις πολύχρωμες διαφημίσεις δυτικών αναψυκτικών και τσιγάρων. Οι άνθρωποι κυκλοφορούν ανάμεσα στις πολύχρωμες γιγαντοαφίσσες μουντοί, αγέλαστοι, προκαλώντας σου την αίσθηση ότι μιά ολόκληρη πόλη έχει περιπέσει σε κατάσταση συλλογικής κατάθλιψης. Ρίχνουμε μιά ματιά στις τιμές: ένα κιλό ψωμί κοστίζει σχεδόν μισό λάρι (80-90 δρχ), ένα κοτόπουλο 3 (570 δρχ). Το σόκ έρχεται όταν ακούμε τους επίσημους μισθούς: 7 με 10 λάρι το μήνα! Υπάρχουν φυσικά και καλύτερες προοπτικές: ένας αρχίατρος με 20 χρόνια υπηρεσίας μπορεί να προσδοκά μέχρι και 40 λάρι... "Το 99% του πληθυσμού από εισοδηματική άποψη κινείται στα όρια της επιβίωσης" αναγνωρίζει περσινή κοινή έκθεση του ΟΗΕ και της γεωργιανής κυβέρνησης ("Human development report - Georgia", Τιφλίδα 1995, σ.22). Μεταξύ 1989 και 1993, η συνολική κατανάλωση κρέατος στη χώρα μειώθηκε κατά 60%, των γαλακτοκομικών κατά 65%, της ζάχαρης κατά 80% και των αυγών κατά 40%· ο κόσμος τρέφεται πια σχεδόν αποκλειστικά με ψωμί, ρύζι και πατάτες. 
Σοσιαλισμός ίσον σοβιέτ συν εξηλεκτρισμός έλεγε ο Λένιν - και οι σοβιετοθρεμένοι ηγέτες της μετάβασης στην οικονομία της αγοράς φαίνεται πως το πήραν τοις μετρητοίς: ακόμα και στο κέντρο της πρωτεύουσας, η παροχή του ρεύματος γίνεται με το σταγονόμετρο. Αλλού τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα: στην εργατική συνοικία Βαρκετάλι, από τον περασμένο Οκτώβριο το ηλεκτρικό λειτουργεί μια μόνο ώρα τη μέρα (10-11μμ) · για μεγάλο μέρος της υπαίθρου, αποτελεί απλώς μακρινή ανάμνηση. Ιδια γεύση όσον αφορά και τις υπόλοιπες παροχές. Στην ίδια την Τιφλίδα η κεντρική θέρμανση έχει να λειτουργήσει απ' το 1992 και στις 13 Ιανουαρίου 1995 ήρθε η σειρά του φωταερίου. Το σόκ για τους κατοίκους της πόλης ήταν τρομακτικό. "Οταν όλα ξεκίνησαν το 1989" αφηγείται η Μανάνα Χατζίτζε, πανεπιστημιακός που σήμερα εργάζεται στην τοπική αποστολή των Γιατρών του Κόσμου, "κανείς δε φανταζόταν αυτό που θα ακολουθούσε. Οταν μείναμε ξαφνικά χωρίς γκάζι, χωρίς ηλεκτρικό, χωρίς τίποτα, νομίσαμε πως ήρθε η συντέλεια του κόσμου". Ιδιαίτερα οδυνηρός ήταν ο χειμώνας του 1994-95: "Ύστερα απ' τη διακοπή της κεντρικής θέρμανσης, οι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν το πετρογκάζ για να ζεσταθούν. Κλείναμε όλες τις πόρτες και μαζευόμασταν γύρω από τα μάτια της κουζίνας. Λόγω της ατελούς καύσης και των υδρατμών, τα σπίτια μας γέμισαν μούχλα· ήταν όμως μια κάποια λύση. Μετά μας έκοψαν και το γκάζι - ο κόσμος έτρεξε να βρει ξυλόσομπες κι άρχισε η λεηλασία των δέντρων, στα πάρκα και την περίμετρο της πόλης. Αλλοι πάλι, όσοι έχουν τη δυνατότητα, αγοράζουν φιάλες αερίου προς 8 λάρι τη μία. Πρόσφατα η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι, πληρώνοντας, θα μπορούμε να έχουμε ξανά γκάζι. Δεν είναι όμως σε θέση να εφοδιάσει τα σπίτια μας με μετρητές"...
Μέσα σε όλο αυτό το χάος, τι θα μπορούσε να περιμένει κανείς από το υγειονομικό σύστημα της χώρας; Με αναλογία 1 γιατρό ανά 172 κατοίκους το 1991 (έναντι 380 στη Γερμανία), η Γεωργία δεν αντιμετωπίζει βέβαια έλλειψη ειδικευμένου προσωπικού. Το πρόβλημα είναι κι εδώ η βίαιη προσαρμογή της υπάρχουσας υποδομής στις απαιτήσεις της νέας οικονομικής κατάστασης. "Τα νοσοκομεία μας είχαν φτάσει πια στα χείλη της χρεοκοπίας" μας λέει ο υφυπουργός υγείας Νίκα Νουτσουμπίτζε. "Δεν μπορούσαμε να καταλάβουμε πως η υγεία είναι ένα αγαθό που πρέπει κι αυτό να πληρώνεται". Απ' τον περασμένο Αύγουστο, η δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη αποτελεί κι αυτή παρελθόν. Το αποτέλεσμα το είδαμε ανάγλυφο στα περισσότερα νοσοκομεία που επισκεφτήκαμε: θάλαμοι σφραγισμένοι, διάδρομοι άδειοι, μια γενική ατμόσφαιρα εγκατάλειψης αν όχι απελπισίας... Εξω απ' το νοσοκομείο της Τσάλκα, ένας αγανακτισμένος Πόντιος εκμεταλλεύεται τη δυνατότητα γλωσσικής επικοινωνίας μαζί μας για να ξεσπάσει: "με σύνταξη 6 λάρι μου ζητάνε 300 για την αρρώστια της γυναίκας μου!" Απαντώντας στις σχετικές επισημάνσεις μας, ο υφυπουργός επικαλείται ξανά την ιδιωτική πρωτοβουλία: "Ο πλούσιος πρέπει να καταλάβει πως αν δε βοηθήσει το φτωχό, τότε το πρόβλημα θα επιστρέψει στον ίδιο"... Προς το παρόν πάντως υπάρχει μονάχα η βοήθεια των 62 ξένων ανθρωπιστικών οργανώσεων που δρουν στην πάλαι ποτέ Ελβετία της ΕΣΣΔ. Εγκατεστημένοι στην Τιφλίδα από τις αρχές της χρονιάς, οι Γιατροί του Κόσμου εφοδιάζουν σταθερά με φάρμακα και άλλα αναλώσιμα υλικά 3 πολυκλινικές, 2 νοσοκομεία και 2 ιατρικά κέντρα. Η αποστολή είναι στα πρώτα της βήματα: προβλέπεται επέκταση του προγράμματος και μελετάται η στήριξη συλλογικών πρωτοβουλιών που θα παρέχουν δωρεάν ιατρικές υπηρεσίες. Η διανομή της βοήθειας συνοδεύεται από στενή παρακολούθηση του ρυθμού κατανάλωσης και των αποδεκτών των φαρμάκων για να αποφευχθεί - όσο είναι δυνατό, μέσα σ' αυτές τις συνθήκες - η κερδοσκοπία πάνω στις ανάγκες των ασθενών. Στους τοίχους των νοσοκομείων, πινακίδες στα γεωργιανά ενημερώνουν το κοινό για τα είδη που, χάρη στην οργάνωση, προσφέρονται δωρεάν.
Συνεχίζουμε την πορεία μας στο γειτονικό Αζερμπαϊτζάν, όπου οι Γιατροί του Κόσμου τροφοδοτούν εδώ και περισσότερο από ένα χρόνο 31 νοσοκομεία κι ιατρικά κέντρα στο βορειοδυτικό τμήμα της χώρας. Το κοινωνικό τοπίο αλλάζει προς το μεσανατολικότερο, οι άνθρωποι το ίδιο. Ισως να οφείλεται στον πόλεμο με την Αρμενία, ίσως στο μεγαλύτερο βαθμό επιβίωσης παραδοσιακών μορφών κοινωνικής οργάνωσης κι αλληλεγγύης - έχεις όμως την αίσθηση ότι ο κοινωνικός ιστός εδώ έχει διαρραγεί λιγότερο απ' ό,τι στη Γεωργία. Μπορεί όλα αυτά να οφείλονται και στις καλύτερες προσδοκίες των ανθρώπων για το μέλλον: στο διεθνή Τύπο το Αζερμπαϊτζάν αποκαλείται ήδη "νέο Ελντοράντο" και "Κουβέϊτ του 21ου αιώνα" · κάθε δύναμη που σέβεται τον εαυτό της και κάθε πολυεθνική που φροντίζει για το μέλλον της φροντίζει να πιάσει από σήμερα θέση για το επερχόμενο φαγοπότι. Καθώς πλησιάζουμε το Μπακού, ένα δάσος από αντλίες πετρελαίου μας σκεπάζει τη θέα προς τη θάλασσα. Κι όμως. Παρόλη τη ζωντάνια τους, οι Αζέροι ζουν κι αυτοί την ίδια τραγωδία με τους βόρειους γείτονές τους.
"Το 90% του κόσμου θάθελε να επιστρέψει στο προηγούμενο καθεστώς" μας διαβεβαιώνει ο αντιπρόσωπος γνωστού ελληνικού επιχειρηματικού ομίλου στο Μπακού. "Βέβαια" προσθέτει "εμείς ξέρουμε ότι η οικονομία της αγοράς κι η δημοκρατία είναι καλύτερο πράγμα · αυτοί όμως σκέφτονται ότι πριν είχαν δουλειά ενώ ώρα είναι άνεργοι". Οσο γι'αυτούς που εργάζονται, την εικόνα συμπληρώνει ο Βάνια Πιλίδης, πρόεδρος της ελληνικής λέσχης της πόλης: "Η γυναίκα μου είναι οικονομολόγος και βγάζει 60.000 μανάτ (3.100 δρχ) το μήνα, όσα φτάνουν για το καθημερινό ψωμί και 3 κιλά κρέας. Ενας συνταξιούχος παίρνει μόλις 25.000 μανάτ, ίσα - ίσα για το ψωμί του". Τα επίσημα στοιχεία τον επιβεβαιώνουν: μεταξύ 1988 και 1994, η κατανάλωση ενός μέσου νοικοκυριού σε κρέας μειώθηκε 8 φορές, σε γάλα 8,4 , σε αυγά και βούτυρο από 6... "Oι τελευταίες στατιστικές" διαβάζουμε στο ημιεπίσημο δελτίο Azerbaijan: Policy & Economy (11/8/95), "τεκμηριώνουν μιά μείωση εισοδημάτων στα όρια της επιβίωσης για ένα 80% τουλάχιστον του πληθυσμού"...


Τοπία μετά τη μάχη

Σύνορα Γεωργίας - Αζερμπαϊτζάν, λίγο μετά το Λαγκοντέχι. Ξερό, το ποτάμι κάτω από τη γέφυρα περιμένει ν' αρχίσει το λιώσιμο των χιονιών του Καυκάσου. Το ίδιο το βουνό υψώνεται στο βάθος, χαμένο μέσα στην ομίχλη που αρχίσει να σκεπάζει τα πάντα. Στην αντίθετη κατεύθυνση, λεωφορεία γεμάτα Γεωργιανούς που πέρασαν στην άλλη όχθη προς άγραν φθηνότερων εμπορευμάτων περιμένουν υπομονετικά. Ενας στρατιώτης μας πλησιάζει και ρωτάει φιλικά άν έχουμε μαζί μας κασέτες με αμερικάνικη μουσική. Δίπλα στην καινούρια σημαία της χώρας του, η θεόρατη επιγραφή με το όνομά της παραπέμπει σε άλλες εποχές: είναι γραμμένη στα κυριλλικά, πριν οι Αζέροι υιοθετήσουν - ύστερα από μια επίπονη φιλολογική συζήτηση - το λατινικό αλφάβητο που ελπίζουν πως θα τους ανοίξει τις πύλες της Δύσης.
* * *
Σημειώσεις μιας διαδρομής, καθώς αργά αλλά σταθερά η αποστολή κατεβαίνει προς τις όχθες της Κασπίας. Στο Κάχ οι Γιατροί του Κόσμου εγκαινιάζουν το ανακαινισμένο απ' αυτούς μαιευτήριο του τοπικού νοσοκομείου· μια δίγλωσση ταμπέλα στην είσοδο ενημερώνει κάθε ενδιαφερόμενο για την προσφορά, που έγινε με την οικονομική υποστήριξη του Γραφείου Ανθρωπιστικής Βοήθειας της Ευρωπαϊκής Ενωσης και των Ελληνικών Διυλιστηρίων Ασπροπύργου. Η ίδια τελετή επαναλαμβάνεται και στους υπόλοιπους σταθμούς του ταξιδιού: Ζακατάλα, Σέκι, Τουράν, Καμπατσόλ. Βροχή νέων αιτημάτων απ' όπου περνάμε. Επιτόπια εξέταση της κατάστασης στο σχεδόν έρημο νοσοκομείο του Μπαλακέν, έκτακτη παράδοση μιας θερμοκοιτίδας στο Μινγκεσεβίρ, μια ματιά στο υπό αναστήλωση ψυχιατρείο της ίδιας πόλης... Σε μια σαφή επίδειξη ανθρωπιστικής διπλωματίας, ο πρεσβευτής της Ελλάδας στο Μπακού Παναγιώτης Καρακάσης βρίσκεται σταθερά στο πλευρό μας.
* * *
Προπόσεις. Εδώ είναι Καύκασος, δεν είναι παίξε - γέλασε. Αναρωτιέσαι αν ο "υπαρκτός σοσιαλισμός" έδωσε αυτή την πομπώδη χροιά στα τοπικά έθιμα ή αν αντίθετα η παράδοση της περιοχής - τουμ τόπου που γέννησε το Στάλιν και τροφοδότησε με τόσα στελέχη το ΚΚΣΕ - ήταν αυτή που καθόρισε τα ήθη του αποβιώσαντος συστήματος. Ύστερα από ώριμη σκέψη, η δεύτερη εκδοχή μας φαίνεται πιο πιθανή.
* * *
Εθνικά στερεότυπα εκατέρωθεν των συνόρων. "Οταν θα πάτε στο Αζερμπαϊτζάν, τότε θα καταλάβετε τη διαφορά" μας έλεγε ο Αφτο στην Τιφλίδα. "Εδώ είμαστε Ευρώπη, πολιτισμός · εκεί κάτω, είναι ακόμα βαθιά Ασία". Στο Μινγκεσεβίρ ο Ελτσιν μας προειδοποιεί με τη σειρά του: "Εμείς οι Αζέροι, στον ξένο μας θα προσφέρουμε ό,τι έχουμε και δεν έχουμε. Ο Γεωργιανός αντίθετα, το πρώτο πράγμα που θα κοιτάξει είναι να τον ληστέψει".
* * *
Εθνικά δίκαια και τοπωνύμια. Μάταια ψάχνω στο χάρτη του Αζερμπαϊτζάν το Ναγκόρνο Καραμπάχ. Ο Σαχίν σπεύδει να με διαφωτίσει: "όταν οι Αρμένιοι κήρυξαν την προσάρτησή του στην Αρμενία, εμείς το ενσωματώσαμε διοικητικά στους γειτονικούς νομούς της χώρας μας". Στο χάρτη, φυσικά. Στην πραγματικότητα το 20% του Αζερμπαϊτζάν βρίσκεται σήμερα στα χέρια των Αρμενίων, υπό συνθήκες που φέρνουν στο νου την "Τουρκική Δημοκρατία της Β. Κύπρου". Πρωτεύουσα του Καραμπάχ, το Στεπανακέρτ στον αζέρικο χάρτη αναφέρεται ως Χανκεντέ - όπως και στο ρωσικό του 1903, που πουλιέται έναντι 25.000 μανάτ σε όλα τα βιβλιοπωλεία της χώρας. Πριν προλάβω να πειστώ για τα χαρτογραφικά δίκαια των Αζέρων, παρατηρώ ότι η γειτονική Γκέντζε το 1903 αναφέρεται ως Ελισαμπετπόλ. Στους σοβιετικούς καιρούς την ξέραμε σαν Κιροβαμπάντ.
* * *
Δίπλα στο σαράι του πάλαι ποτέ ηγεμόνα του Σέκι, ο Σαχίν μας δείχνει μια παλιά χριστιανική εκκλησία: "είναι πολύ παλιά, του 5ου αιώνα". Χτίστηκε πριν από την έλευση των Αράβων και τον εξισλαμισμό των ιθαγενών, πριν κι από τον ( μεταγενέστερο) γλωσσικό εκτουρκισμό τους. "Εκείνο τον καιρό", προσθέτει, "ονομαζόμασταν Αλβανοί". Στη συνέχεια τους είπαν Τάταρους, κατόπιν Τούρκους. Το όνομα Αζέροι το πήραν σχετικά πρόσφατα - μόλις στις αρχές του αιώνα μας. Ενδιαφέρουσα ιστορία για όσους αρέσκονται στη συγκριτική μελέτη των εθνογενετικών φαινομένων.
* * *
IDPs, Εσωτερικοί Πρόσφυγες. Ο καταυλισμός στην άκρη του δρόμου φάνηκε ανακαινισμένος σε όσους είχαν ξαναπεράσει από κεί. Το καλοκαίρι, μαθαίνουμε, η αμερικανική οργάνωση Relief Foundation τους έχτισε μερικά σπίτια κι έτσι τούτο το χειμώνα δεν τον έβγαλαν, όπως τους τρεις προηγούμενους, στα αντίσκηνα. Εικοσιτέσσερις οικογένειες, κάπου εκατό άτομα. Προέλευσή τους το κεντρικό Καραμπάχ, απ' όπου τους έδιωξαν οι Αρμένιοι το 1992. Φωτογραφίζονται μπροστά στους νάιλον μουσαμάδες της Ούνρα, χαμογελούν και δηλώνουν έτοιμοι να γυρίσουν στα χωριά τους "μόλις τους ειδοποιήσουν". Νιώθουμε ένα σφίξιμο στην καρδιά. "Είναι απλοί άνθρωποι" μας διευκρινίζει χαμηλόφωνα, μ' ένα σχεδόν απολογητικό τόνο ο Σαχίν. "Δεν ξέρουν από πολιτική..." Σε όλο το Αζερμπαϊτζάν, οι πρόσφυγες σαν κι αυτούς φτάνουν το ένα εκατομμύριο.


Η επιστροφή του παλιού τιμονιέρη

Στην κοινωνία όλα αλλάζουνε, στην πολιτική κορυφή όμως όλα τα ίδια μένουν... Μπορεί η ΕΣΣΔ να διαλύθηκε στα εξ ών συνετέθη και οι κομμουνιστικές διακηρύξεις του παρελθόντος να έχουν αντικατασταθεί από ύμνους στην ελεύθερη αγορά, όμως τόσο στη Γεωργία όσο και στο Αζερμπαϊτζάν τα ηνία της πολιτικής εξουσίας σήμερα τα κρατούν τα ίδια στιβαρά χέρια όπως και επί "υπαρκτού". Προτού γίνει διεθνώς γνωστός ως υπουργός εξωτερικών του Γκορμπατσόφ, ο πρόεδρος της Γεωργίας Εντβαρντ Σεβαρντνάτζε ήταν Πρώτος Γραμματέας του τοπικού ΚΚ επί 13 συναπτά έτη (1972-85) · ο σημερινός Αζέρος ομόλογός του, Χαϊντάρ Αλίεφ, υπήρξε επίσης Πρώτος Γραμματέας του κόμματος (1969-87), ύστερα από μιά ευδόκιμη υπηρεσία επικεφαλής των υπηρεσιών ασφαλείας της χώρας. Η εμπειρία τους στη διαχείριση της κρατικής εξουσίας αλλά και η ικανότητά τους να διασφαλίζουν την τάξη θεωρούνται, ύστερα από τη διαλυτική εμπειρία του πρόσφατου παρελθόντος, σαν τα κυριότερα προσόντα τους.
Μη νομιστεί πάντως ότι πρόκειται για τα αποτελέσματα μιάς απλής αλλαγής φρουράς από το παλιό καθεστώς. Και οι δύο χώρες γνώρισαν, στα πρώτα χρόνια μετά την ανεξαρτησία τους από την ΕΣΣΔ, την ανάληψη της εξουσίας από εθνικιστικά, αντικομμουνιστικά κινήματα που υπόσχονταν την απόλυτη ρήξη με το παρελθόν. Στη Γεωργία ο υπερπατριώτης συγγραφέας Ζβιάντ Γκαμσαχουρντία ανέλαβε την προεδρία με 87% των ψήφων το Μάιο του 1991 με σύνθημα "η Γεωργία στους Γεωργιανούς" για να αποκοπεί γρήγορα από τους πάντες και να ανατραπεί λίγους μήνες αργότερα από τους παλιούς συνεργάτες του, μέσα στη γενική αδιαφορία · η αποτυχία του συμβολίζει για τους γεωργιανούς τα αδιέξοδα μιας απόλυτης ανεξαρτησίας στην οποία είχαν τόσο αφελώς πιστέψει στα τέλη της περασμένης δεκαετίας. Στο Αζερμπαϊτζάν, ο καθηγητής Ελτσίμπεϊ αποδείχτηκε το 1992-93 εξίσου κακός διαχειριστής - κι επιπλέον οι παντουρκιστικές απόψεις του δεν απέτρεψαν την ήττα της χώρας στον πόλεμο με την Αρμενία. Το πραξικόπημα του Απριλίου 1993 ( πίσω απ' το οποίο οι περισσότεροι βλέπουν το δάχτυλο της Ρωσίας, που ο αφελής πανεπιστημιακός είχε απερίσκεπτα αποκλείσει από τη μοιρασιά του πετρελαίου) έφερε τα πράγματα ξανά στη "φυσιολογική" τους τροχιά. Στην "Κοιλάδα των Θυμάτων", σ' ένα ύψωμα πάνω από το Μπακού, στρατιώτες εξακολουθούν βέβαια να φυλάνε το κενοτάφιο των 145 νεκρών της σοβιετικής επέμβασης της 22ας Ιανουαρίου 1990 κατά του Λαϊκού Μετώπου. Η επέτειος είναι αργία, απαγορεύονται όμως οι δημόσιες εκδηλώσεις εκείνη τη μέρα: ο φόβος, γαρ, φυλάει τα έρημα...

(Ελευθεροτυπία, 28/4/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ