ΟΙ ΑΝΙΘΑΓΕΝΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ


Οι τελευταίοι πρόσφυγες

1.  /  2.

 

Η άρση των συνεπειών του εμφυλίου πολέμου έχει εξαγγελθεί αρκετές φορές. Αλλες τόσες διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν και άλλες συνέπειες προς άρσιν. Και καθώς φαίνεται, όλες αυτές οι "συνέπειες" που επιμένουν έχουν συγκεντρωθεί στη βορειοδυτική Μακεδονία. 


Το γένος των "ανθελλήνων"

Πριν από πέντε χρόνια, ο Γιώργος Λιάνης βρέθηκε στο στόχαστρο μερίδας του αθηναϊκού τύπου επειδή "τόλμησε" να χορέψει το "ανθελληνικό" τραγούδι Ελενο Μόμε (Κόρη Ελένη) στο πανηγύρι του Προφήτη Ηλία στο χωριό Μελίτη της Φλώρινας. Στο φετινό πανηγύρι, στις 19 και 20 Ιουλίου, το ίδιο τραγούδι χορεύτηκε από τοπικό συγκρότημα στην κεντρική εκδήλωση του πανηγυριού, λίγο μετά το "Μακεδονία Ξακουστή" και απέσπασε τα χειροκροτήματα όλων των παρισταμένων. Ηταν παρών ο βουλευτής, αλλά και ο νομάρχης Τραϊανός Πετκάνης, και ο διοικητής της αστυνομίας, και οι λοιπές αρχές. Υποδειγματική συνύπαρξη σκοπών από όλες τις πληθυσμιακές μερίδες που συναποτελούν τη Μακεδονία: από τα ντόπια σλάβικα ως τα βλάχικα και τα αρβανίτικα. Μήπως μεταμορφωθήκαμε ξαφνικά σε Σουηδία;
Κάτι έχει αλλάξει πράγματι στην περιοχή. Με τη σταδιακή εξομάλυνση των σχέσεων της Ελλάδας με την ΠΓΔ Μακεδονίας ακόμα και οι σκληροί εθνικιστικοί πυρήνες μέσα στην κρατική μηχανή αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι δεν μπορούν να υποβλέπουν το φρόνημα του ντόπιου πληθυσμού με τις μεθόδους του μετεμφυλιακού κράτους. Και ότι όσο απαγορεύουν τα τραγούδια ή τους χορούς, τους δίνουν μια μεγαλύτερη διάσταση. Αλλά αμέσως μόλις τελείωσε το επίσημο πρόγραμμα του φετινού πανηγυριού, το σύνολο σχεδόν των θεατών μεταφέρθηκε σε μια διπλανή πλατεία του χωριού. Τα όργανα ήταν ήδη στημένα. Το συγκρότημα άρχισε να τραγουδά αποκλειστικά στη γλώσσα των ντόπιων, τραγούδια παλιά και νεώτερα. Τώρα δεν χόρευαν ομάδες συλλόγων. Ο ίδιος ο κόσμος που γέμισε ασφυκτικά την πλατεία άρχισε ένα χορό που δεν σταμάτησε μέχρι το χάραμα της μέρας. Ο ενθουσιασμός και το πάθος έκδηλα. Με το δικό τους τρόπο οι συγκεντρωμένοι ήθελαν να στείλουν ένα μήνυμα προς την πολιτική εξουσία: "είμαστε κι εμείς εδώ".
Αν η πολιτισμική ιδιαιτερότητα της περιοχής αρχίζει να γίνεται σεβαστή, διατηρείται ωστόσο σε ισχύ ένα νομικό καθεστώς που κρατά δέσμιο τον τοπικό πληθυσμό στις ψυχώσεις του εμφυλίου. Η εξαίρεση από τον νόμο περί επαναπατρισμού των πολιτικών προσφύγων όσων δεν ήταν "έλληνες το γένος" αποκλείει από την επάνοδο χιλιάδες πολίτες που γεννήθηκαν ή κατάγονται από το νομό, αλλά βρέθηκαν με τη λήξη του εμφυλίου στην άλλη όχθη. Ο Γιώργος Λιάνης αποκαλύπτει σήμερα ότι ετοιμάζεται να καταθέσει σχέδιο νόμου για την επίλυση αυτού του τελευταίου κατάλοιπου της ψυχροπολεμικής μισαλλοδοξίας: "Ο νομός είναι έτοιμος να δεχθεί την επιστροφή των πολιτικών προσφύγων. Θα καταθέσω σχετικό νομοσχέδιο στη βουλή με τον πιο επίσημο τρόπο. Πρέπει να γυρίσουν όποιοι θέλουν, όποτε θέλουν, χωρίς όρους και δεσμεύσεις. Δεν πιστεύω ότι χρειάζεται κάποια δήλωση μετανοίας, κάποια νέα Μακρόνησος. Είναι αυτονόητο ότι όποιος επιθυμεί να επιστρέψει είναι γιατί αγαπά αυτό τον τόπο κι όχι επειδή είναι κατάσκοπος! Αλλά και όσοι επιλέξουν να μείνουν εκεί, πρέπει να έχουν το δικαίωμα να επισκέπτονται τη χώρα μας, όπως αρμόζει σε μια δημοκρατική ευρωπαϊκή χώρα."
Στην απόφασή του αυτή ο κ. Λιάνης κατέληξε μετά από πολλή σκέψη και με την εμπειρία της πολιτικής του δραστηριοποίησης στην περιοχή: "Την πεποίθησή μου για το πόσο είναι αδικημένος αυτός ο νομός την οφείλω στο γιατρό Παπαγιαννάκη. Ηταν σπουδαίος γιατρός και φρόντιζε τους κατοίκους από τον Πολυπόταμο μέχρι τη Μελίτη χωρίς χρήματα. Αυτός πρώτος μου εξήγησε την ανάγκη της διατήρησης του τοπικού πολιτισμού, αλλά και της επιστροφής των προσφύγων. Στο θέμα των τραγουδιών και των χορών τήρησα μια αυστηρή στάση στα εφτά χρόνια που πολιτεύομαι σε συνεργασία με πολύ αξιόλογους ανθρώπους, όπως ο σημερινός νομάρχης. Σε σημείο να κατηγορηθώ κι εγώ ο ίδιος σαν φιλοσκοπιανός και να με παρουσιάσει ο Καρατζαφέρης σε ένα άθλιο βίντεο που του έδωσε η ΕΥΠ Φλώρινας ότι χορεύω κάποιο ανθελληνικό τραγούδι. Οι ηλίθιοι νομάρχες που παρέλασαν επί Νέας Δημοκρατίας είχαν την άποψη ότι εδώ πέρα μπαίνουν στα σπίτια τη νύχτα σκοπιανοί πράκτορες και κάνουν πλύση εγκεφάλου στον πληθυσμό."
Ο βουλευτής ετοιμάζει τις γιορτές των Πρεσπών που θα γίνουν και πάλι στα τέλη Αυγούστου. Μας εξομολογείται ότι επιδίωκε πάντα να φέρνει σημαντικούς πολιτικούς στην περιοχή προκειμένου να κατανοήσουν από κοντά το δύσκολο πρόβλημα. Πιστεύει ότι πλέον έχει ωριμάσει το θέμα: "Ο Πάγκαλος είναι σαφώς υπέρ της επίλυσης του θέματος. Το ίδιο και ο Γιώργος Παπανδρέου. Το έχω θέσει ακόμα και στον Αυγουστίνο, ο οποίος τώρα το κατανοεί ενώ στην αρχή δεν ήθελε ούτε να το ακούσει". Ο ίδιος ο Γεννηματάς, ο οποίος συνυπογράφει με τον Σκουλαρίκη την απόφαση που προβλέπει την επιστροφή μόνο των "ελλήνων το γένος" (αρ. πρωτ. 106841/29.12.82) έψαχνε τρόπο να επανορθώσει την αδικία. "Συγκινήθηκε ο Γεννηματάς όταν ήρθε εδώ και ενημερώθηκε. Αλλά το καταπληκτικό θαύμα που πετύχαμε είναι ότι συν τω χρόνω στελέχη της Νέας Δημοκρατίας άρχισαν να συντάσσονται με το αίτημα. Πρώτος και καλύτερος ο Μέρτζος. Αλλά και ο τότε βουλευτής Μποντζίδης." Θετικά είχε εκφραστεί και ο Ανδρέας Παπανδρέου: "Στην πρώτη και μοναδική του εμφάνιση στη Φλώρινα, το 1990 είπε ότι 'θέλω να επιστρέψουν οι πολιτικοί πρόσφυγες, και θα εξεταστεί το ζήτημα της δήμευσης των περιουσιών'. Δεν ήταν όμως ακόμα τότε ώριμα τα πράγματα."
Μπορεί να εγερθεί μια εύλογη αντίρρηση στην κρυστάλλινη τοποθέτηση του βουλευτή, ότι δηλαδή το αίτημά του για επιστροφή όλων των προσφύγων το θέτει τώρα που βρίσκεται εκτός κυβερνήσεως και όχι την εποχή που ήταν ισχυρός πολιτικός παράγοντας. Ισως, μάλιστα, με την ευκολία που αντιμετωπίζονται παρόμοια θέματα, κάποιοι είναι κιόλας έτοιμοι να τον κατηγορήσουν ότι θα θέσει το θέμα με σκοπιμότητες εσωκομματικής αντιπολίτευσης. Οι κατηγορίες αυτές θα είναι κατά τη γνώμη μας αβάσιμες. Το ζήτημα έχει πράγματι ωριμάσει στη συνείδηση των τοπικών παραγόντων της κυβερνητικής παράταξης. Ο γραμματέας της Νομαρχιακής Φλώρινας του ΠΑΣΟΚ Μιχάλης Τσότσκος είναι κατηγορηματικός: "Είναι ομόφωνη η απόφαση της Νομαρχιακής Επιτροπής να θέσουμε το θέμα. Το έχουμε συζητήσει αναλυτικά στην οργανωτική συνδιάσκεψη." Ο κ. Τσότσκος είναι δικηγόρος και θεωρείται το ανερχόμενο στέλεχος της περιοχής, με πολλές πιθανότητες να θέσει υποψηφιότητα για βουλευτής. Αν ο Γιώργος Λιάνης υπήρξε ο κατεξοχήν "προεδρικός", ο Μιχάλης Τσότσκος είναι απολύτως "σημιτικός" και επικεφαλής των αντιπροσώπων στο Συνέδριο που υπέγραψαν στη σχετική λίστα (63 στους 74 αντιπροσώπους).
"Με την επιστροφή των προσφύγων χωρίς όρους θα κλείσει μια πληγή που σκιάζει το νομό και εκθέτει διεθνώς τη χώρα μας", προσθέτει ο κ. Τσότσκος. "Η Ελλάδα δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από τη ρύθμιση του θέματος. Αντίθετα πρέπει να ανοίξει τα σύνορά της προς όλους και να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στα Βαλκάνια. Οσο πιο ανοικτά είναι τα σύνορα, τόσο πιο ασφαλή. Οσοι θέλουν να επιστρέψουν εννοείται ότι θα υπαχθούν στους νόμους της ελληνικής πολιτείας." Ο συνομιλητής μας επιβεβαιώνει την πληροφορία ότι ο Γεννηματάς είχε την πρόθεση να τροποποιήσει το δικό του νόμο, προκειμένου να πάψει η εξαίρεση των "μη ελλήνων το γένος": "Ο Γεννηματάς μου είχε πει ότι με τα δεδομένα -και κυρίως την ΚΥΠ- του 1982 δεν μπορούσε να γίνει καλύτερος νόμος. Ομως μετά το 1990 ήθελε να τον αλλάξει. Μου το είχε δηλώσει καθαρά. 'Εγώ δεν λέω πολλά. Κοντός ψαλμός αλληλούια'. Δυστυχώς δεν πρόλαβε."


Το Μακεδονικό με τα μάτια της ΚΥΠ

Λίγοι υπάλληλοι του ελληνικού κράτους γνωρίζουν το "Μακεδονικό" όσο ο Χαράλαμπος Σωτηρόπουλος. Στέλεχος της ΚΥΠ από το 1956, υπηρέτησε επί τριάντα χρόνια στο τμήμα "Εθνικών Θεμάτων" που ιδρύθηκε την 1η Μαρτίου 1957. Παρέμεινε σ' αυτή τη θέση έως τη συνταξιοδότησή του το 1986. Συνεργάστηκε με όλες τις κυβερνήσεις: ΕΡΕ, Ενωση Κέντρου, αποστασία, χούντα, Νέα Δημοκρατία, ΠΑΣΟΚ. Από την περίοδο της δικτατορίας ανέλαβε τη διεύθυνση του τμήματος. Ποιος είπε ότι το ελληνικό κράτος δεν έχει συνέχεια;
Ο συνομιλητής μας έχει άλλη άποψη. "Εμείς απλώς συλλέγουμε πληροφορίες και εισηγούμαστε στην πολιτική ηγεσία. Τις αποφάσεις τις παίρνουν άλλοι. Αλλά σπάνια αξιοποιούνται σωστά." Δεν κρύβει το θαυμασμό του για τη μεθοδικότητα των γειτόνων μας και την απογοήτευσή του για το δικό μας ερασιτεχνισμό: "Ο Τίτο έκανε σοβαρές επιστημονικές εθνολογικές μελέτες στην περιοχή των Σκοπίων, όπου το αστικό προπολεμικό καθεστώς είχε επιχειρήσει να εκσερβίσει τον πληθυσμό. Εμείς στηριζόμαστε στο τι θα λέει ο Σωτηρόπουλος, οι στρατιωτικοί κι οι δάσκαλοι. Κι εγώ ώσπου να συνειδητοποιήσω τι γινόταν στην περιοχή πέρασε καιρός. Γιατί εκεί γινόταν χαμός. Δεν ήξερε η μάνα τι ήταν το παιδί και το παιδί η μάνα. Σήμερα προσπαθούν να ξεχωρίσουν το φρόνημα του πληθυσμού απ' το αν η κεραία της τηλεόρασης είναι στραμμένη προς τα Σκόπια. Αλλά αφού δεν πιάνουν ελληνικούς σταθμούς τι να κάνουν οι άνθρωποι;"
Αντίθετα απ' ό,τι θα περίμενε κανείς, επηρεασμένος από τη μυθολογία για την ΚΥΠ και τις μυστικές υπηρεσίες, ο κ. Σωτηρόπουλος προκρίνει τη μετριοπάθεια ως μέθοδο επίλυσης των "εθνικών ζητημάτων". Καταγγέλλει την πολιτική των συλλαλητηρίων. Και παραδέχεται ότι υπήρξαν επί δεκαετίες διώξεις των κατοίκων της περιοχής. "Να σας πω περιστατικά να φρίξετε. Φταίει το ελληνικό κράτος που τους έστειλε στην απέναντι όχθη. Φταίει το ελληνικό κράτος που διαφοροποιήθηκαν τα αισθήματά τους απέναντι της Ελλάδος."
Ποια είναι η γνώμη του υπηρεσιακού "ειδικού" για τη σημερινή εξέλιξη του θέματος; "Είναι αστείο να ταυτίζουν αυτό το γλωσσικό ιδίωμα με τη σκοπιανή γλώσσα. Μπορεί βέβαια να προήλθε αυτή η γλώσσα απ' αυτό, επειδή δεν ομιλείται μόνο στο δικό μας χώρο, αλλά σε ολόκληρη την κοιλάδα του Αξιού προς τα πάνω. Η γλώσσα είναι λοιπόν τεχνητή. Αλλά το "έθνος" τους υπάρχει είτε το θέλουμε είτε όχι. Είναι αστείο να τους το αρνείσαι. Μπορούσες να το κάνεις πριν από 50 χρόνια, όχι τώρα." Κατά τον κ. Σωτηρόπουλο οι διώξεις από το ελληνικό κράτος δεν πήραν πάντως ποτέ τη μορφή της εθνοκάθαρσης: "Δε μιλάω για μεμονωμένα άτομα τα οποία ο μηχανισμός του κράτους μπορεί να τα δολοφονεί έμμεσα ή άμεσα, αλλά για εκτεταμένες διώξεις. Κατά τον ανταρτοπόλεμο -τον εμφύλιο ή συμμοριτοπόλεμο, πέστε τον όπως θέλετε- είχε εκπονηθεί μελέτη μετακίνησης αυτών των "μη ελλήνων" σε νοτιότερες περιοχές. Η υπόθεση όμως κόλλησε στο Γενικό Λογιστήριο."
Οσο για τους πρόσφυγες, "έχουμε τώρα 100.000 φυγάδες από την Ελλάδα που ζουν πέρα απ' τα σύνορα. Αυτοί έχουν εκ-μα-κε-δο-νι-σθεί. Ποιος ευθύνεται; Εστω κι αν είναι μικρής εκτάσεως δεν πρέπει να επιτραπεί ο επαναπατρισμός. Δεν μπορούμε όμως να αρνούμεθα την επικοινωνία των ανθρώπων. Δεν μπορείς να αρνηθείς στον παππού να πεθάνει στον τόπο του ή να επισκεφθεί τους τάφους των γονιών του. Είχα κατορθώσει να χορηγείται μια βίζα επιτόπου γι' αυτές τις περιπτώσεις, διότι γινόμαστε ρεντίκολο διεθνώς. Τώρα υπάρχει ΔΑΣΕ και μας ελέγχει. Βλακωδώς δίνουμε όπλα στους αντιπάλους μας."
Ο κ. Σωτηρόπουλος δεν διστάζει να εξάρει την πολιτική της χούντας στο Μακεδονικό. Ηταν συνεργάτης του Παπαδόπουλου και συνάδελφος της Δέσποινας στην ΚΥΠ ήδη πριν από το πραξικόπημα. "Ο Παπαδόπουλος κατάργησε τις διακρίσεις. Απάλειψε τους όρους "σλαβοσυνείδητος", "ρευστοσυνείδητος", "ξενοσυνείδητος". Θυμάμαι την εισήγηση που είχα συντάξει για το ΣΕΠ (Συμβούλιο Εθνικής Πολιτικής) της 25ης Μαϊου 1968. Την εκφώνησε ο περιβόητος Γκαντώνας. Εκεί υπήρχε η πρόταση της ελληνοποίησης των όρων για όλους τους Μακεδόνες. Φοβόμαστε τότε να πούμε "Μακεδόνας", γιατί τον πρόβαλαν και τον χρησιμοποιούσαν οι άλλοι. Η τακτική που ακολουθήθηκε στην επταετία ήταν αυτή: ελληνοποίηση των Μακεδόνων μας."
Η καριέρα του συνομιλητή μας έκλεισε με μια τρίχρονη συνεργασία ως συμβούλου στο Υπουργείο Εξωτερικών (90-93) επί Σαμαρά. Δεν κρύβει την πικρία του που το όνομά του διασύρθηκε με τους καταλόγους που δημοσιεύτηκαν μεταξύ των αμειβομένων από τα μυστικά κονδύλια. "Βγάλανε εμένα και την κυρία Λαγάνη. Επαιρνα τότε 150.000 δρχ. από τον νυν δήμαρχο κ. Αβραμόπουλο που ήταν διευθυντής σ' αυτή την υπηρεσία. Ο διάδοχός μου επί ΠΑΣΟΚ παίρνει 600.000..."


Εθνοκάθαρση "για να αποφύγουμε τα χειρότερα"

Τη μέθοδο που εφάρμοσε το ελληνικό κράτος στα τέλη του εμφυλίου προκειμένου να "αποκαθάρει" την περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας περιγράφει ο Φίλιππος Δραγούμης σε απόρρητο υπόμνημά του προς το ΓΕΣ. Το ντοκουμέντο δημοσιεύθηκε σχολιασμένο από τον ιστορικό Δημήτρη Λιθοξόου και περιλαμβάνεται στο προσωπικό αρχείο του πολιτικού που φυλάσσεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη. Επιγράφεται "Περί των παραμεθορίων βουλγαροφώνων πληθυσμών" και φέρει ημερομηνία 12.11.1948. Ο συντάκτης του υπομνήματος (γιος του Στέφανου και αδελφός του Ιωνα Δραγούμη) είχε διατελέσει γενικός διοικητής Μακεδονίας, υφυπουργός Εξωτερικών και υπουργός Στρατιωτικών. Την εποχή εκείνη ήταν βουλευτής Θεσσαλονίκης. Ο Δραγούμης προτείνει:
"Προς αποφυγήν των χειροτέρων συνεπειών της διεθνούς αναγνωρίσεως έστω και γλωσσικής μόνον -ήτοι όχι εθνικής- βουλγαροφώνου ή γενικώτερον σλαυοφώνου μειονότητος, είναι ανάγκη από τούδε ν' αποφασίσωμεν και δραστηρίως, αλλ' αθορύβως, να εφαρμόσωμεν τ' ακόλουθα μέτρα:
α) Οι συνεργασθέντες μετά των κατακτητών, και δη των Βουλγάρων, κατά την κατοχήν και οι καταδικασθέντες δι' εγκληματικάς πράξεις σχετιζομένας προς τον συμμοριτισμόν και τον κομμουνισμόν εις τας παραμεθορίους εκείνας περιφέρειας, καθώς και οι οικειοθελώς καταφυγόντες εις τα γειτονικά εδάφη ή προσχωρήσαντες εις τας συμμορίας να θεωρηθούν επισήμως ότι απέρριψαν την ελληνικήν ιθαγένειαν.
β) Τούτων να κατασχεθούν άι περιουσίαι, τα χωράφια δε να παραχωρούνται υπό του κράτους από τούδε προς καλλιέργειαν εις εγνωσμένων ελληνικών φρονημάτων ακτήμονας αγρότας, λαμβανομένης δε προνοίας όπως μη μεταβληθούν ούτοι εις τυραννίσκους των εναπομεινάντων παλαιών κατοίκων.
γ) Αι οικογένειαί των αδιακρίτως γλώσσης, δηλαδή και άι ελληνόφωνοι, να εκτοπισθούν βαθμιαίως εις Νοτίαν Ελλάδα, σκορπιζόμεναι όμως επιμελώς ανά μίαν ή δύο το πολύ εις έκαστον χωρίον ή πόλιν συμφώνως προς τον νόμον περί ληστείας.
Τοιουτοτρόπως θα καταφανή η αρχή ότι όσοι εκ των καταδίκων ή φυγοδίκων απέδειξαν εμπράκτως ότι θέλουν ν' ανήκουν εις την σλαυομακεδονικήν, την βουλγαρικήν ή άλλην εθνότητα απέβαλον αυτομάτως την ελληνικήν ιθαγένειαν και δεν θα γίνουν πλέον δεκτοί εις το ελληνικόν έδαφος, θα τους σταλούν δε εν ευθέτω καιρώ άι οικογένειαί των."
Καθώς φαίνεται, ήρθε ο καιρός να αναθεωρηθεί η πολιτική αυτή που κυριάρχησε επί πέντε δεκαετίες.

(Ελευθεροτυπία, 4/8/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ