ΑΓΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ - ΒΕΓΟΡΑ


Η ιστορία δύο χωριών 

1.   2.   3. 

 

Οι κάτοικοι δυο χωριών συγκρούονται στον κάμπο της λίμνης τους. Δεν διεκδικούν μόνο την ίδια γη, αλλά και την αποκατάσταση κάποιας αδικίας που αισθάνονται ότι υφίστανται επί δεκαετίες.


Τα στρέμματα της εθνικοφροσύνης

Το ένα, το μεγαλύτερο χωριό, το λένε Αγιο Παντελεήμονα. Πάτελι ή Πάτελε ήταν τ' όνομά του από τους βυζαντινούς χρόνους μέχρι το 1926, που άλλαξε με τον "εξελληνισμό" των ονομάτων πόλεων και χωριών της Νέας Ελλάδας. Ακόμα και σήμερα η παλιά ονομασία συνηθίζεται από τους κατοίκους της περιοχής. Οι κάτοικοι είναι "ντόπιοι". Με την "ουδέτερη" αυτή λέξη περιγράφεται ο σλαβόφωνος πληθυσμός που κατοικούσε στη Μακεδονία πριν τους Βαλκανικούς πολέμους. Οποιο άλλο όνομα δοθεί (Σλαβομακεδόνες, Μακεδόνες) κινδυνεύει να προκαλέσει εθνικές παρεξηγήσεις. Και αποφεύγεται.
Το άλλο χωριό, είναι η Βεγόρα (επισήμως "τα Βέγορα"). Λεγόταν Νόβιγκραντ και κατοικούνταν μέχρι την ανταλλαγή πληθυσμών το 1923 από αμιγή μουσουλμανικό πληθυσμό που αντικαταστάθηκε από πρόσφυγες του Πόντου.
Τα δυο χωριά απέχουν ελάχιστα. Ομως ο δρόμος που τα συνδέει κάνει ένα μεγάλο κύκλο και περνά από το Αμύνταιο. Ο κάμπος που αποκαλύφθηκε μετά τη λεηλάτηση του νερού της λίμνης από τη ΔΕΗ, είναι το νέο πεδίο της διαμάχης των δυο κοινοτήτων. Αλλά κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει το πάθος της εικόνας που έδειξαν τα κανάλια, αν δεν αναφερθεί στην ιστορία τους. Ολοι προτιμούν να σωπαίνουν γι' αυτή την ιστορία. Ομως είτε το θέλουμε είτε όχι, το παρελθόν των δυο χωριών ταυτίζεται με την ιστορία της ελληνικής Μακεδονίας τον τελευταίο αιώνα.
"Είμαστε φίλοι." Την εικόνα της σύγκρουσης επιχειρούν να διασκεδάσουν οι εκπρόσωποι και των δύο πλευρών. "Τόσο καιρό ζούσαμε αρμονικά", παρατηρεί ο πρόεδρος του Αγίου Παντελεήμονα κ. Σταύρος Τσίπας. "Εχουμε κάνει και συγγένειες. Δουλεύουμε και ζούμε μαζί." Το επιβεβαιώνει από τη δική του πλευρά και ο πρόεδρος της Βεγόρας κ. Γεώργιος Σονιάδης: "Οι σχέσεις μας παλιά ήταν άριστες. Εμείς βγάζαμε καπνά κι έρχονταν αυτοί με τα μουλάρια και τα έπαιρναν."
"Είμαστε οι αδικημένοι." Η εικόνα της αρμονικής συμβίωσης αλλάζει όταν μιλάμε για τη γη. "Από το 1957 που έγινε η οριστική διανομή της γης είναι ολοφάνερη η διάκριση εις βάρος μας", υποστηρίζει ο κ. Τσίπας. "Το '78 έγινε μια διανομή στη Βεγόρα και μια σε μας. Οι τυπικές διαδικασίες για τη Βεγόρα τέλειωσαν μέσα σε έξι μήνες. Για μας χρειάστηκαν έξι χρόνια. Αλλά και πάλι δεν μας εγκατέστησαν στα κτήματα." Εξίσου αδικημένοι εμφανίζονται όμως και οι Βεγορίτες, διά στόματος του δικού τους προέδρου: "Με την ανταλλαγή των πληθυσμών έπρεπε να γίνει και ανταλλαγή περιουσιών. Αλλά εμείς ποτέ δεν πήραμε τα χωράφια που είχαν αυτοί που έφυγαν."
"Ο μικρός κλήρος". "Εμείς δουλεύουμε με μικρό κλήρο, με λίγα στρέμματα ο καθένας", μας λέει ο κ. Τσίπας, "ενώ στη Βεγόρα δουλεύουνε από 100 στρέμματα και πάνω. Εδώ ένας ακτήμονας έπαιρνε 8 στρέμματα πάνω στα βράχια, κι εκεί τους δίνανε 28 , ακόμα και 40 στρέμματα". Τη διαφορά αυτή την επιβεβαιώνει και ο κ. Σονιάδης, καθώς και οι σύμβουλοί του Γιάννης Ιωαννίδης και Στάθης Ευθυμιάδης. Ομως αποδίδουν τη διαφορά στην εξυπνάδα και την εργατικότητα των Ποντίων έναντι των ντόπιων: "Οι δικοί μας ήταν δραστήριοι. Αυτοί του Αγίου Παντελεήμονα ξέρανε μόνο από αμπέλι και τίποτα άλλο. Εμείς φέραμε την ανάπτυξη επειδή είμαστε σα λαός πιο δραστήριος και δημιουργικός." Οποια ερμηνεία και να δεχτεί κανείς, το αποτέλεσμα ήταν ότι πολλοί κάτοικοι του Αγίου Παντελεήμονα υποχρεώθηκαν να δουλεύουν εργάτες στα χωράφια της Βεγόρας.
"Ποιος πουλάει εθνικοφροσύνη;" Τις εικόνες με την ελληνική σημαία απ' τη μια και τη βυζαντινή από την άλλη τις είδαμε όλοι. Εκείνο που δεν είδαμε ήταν το ιστορικό βάθος των ύβρεων: "Βούλγαροι" απ' τη μια, "Τουρκόσποροι" από την άλλη. "Μόλις θίξαμε τους καταπατητές, βγήκε ο πρόεδρος της Βεγόρας και είπε ότι εγώ είμαι εθνικά επικίνδυνος και ο Λιάνης εγκληματίας", καταγγέλλει ο κ. Τσίπας και προσθέτει: "Μόλις θίγονται τα συμφέροντά τους και η αυθαιρεσία τους, γινόμαστε Ελληνες με εισαγωγικά. Μια ζωή μας είχαν σε εισαγωγικά". Από τη δική του πλευρά ο κ. Σονιάδης υποστηρίζει ότι οι συγχωριανοί του είναι μειονότητα: "Οι πρόσφυγες είναι το 25% στο νομό, ενώ οι γηγενείς το 75%. Ο,τι και να κάνουμε μας αντιμετωπίζουν ως μειονότητα. Εμείς ψηφίζουμε ντόπιους βουλευτές, ενώ οι ντόπιοι δεν ψηφίζουν πρόσφυγες. Εδώ σ' εμάς ο Λιάνης πήρε 150 σταυρούς και ο Παπαθανασίου ("ντόπιος" της ΝΔ) 250."
"Δεν μας διορίζουν." Για να αποδείξουν την εύνοια των αρχών υπέρ των ντόπιων, οι κάτοικοι της Βεγόρας υποστηρίζουν ότι οι ντόπιοι διορίζονται στο Δημόσιο αφειδώς: "Αν πας στη ΔΕΗ, θα δεις από τον Αγιο Παντελεήμονα 70 άτομα και από μας 5." Ο αντίλογος έρχεται από τον κ. Τσίπα: "Ν' ακούσεις από τους παλιούς τι μας κάνανε. Πώς μας παίρνανε στον ΟΣΕ και μετά μας διώχνανε."
"Η γλώσσα μας". Η γλώσσα των ντόπιων εξακολουθεί να αποτελεί σημείο τριβής. Ομως οι Πατελιώτες είναι περήφανοι άνθρωποι. Δεν σταμάτησαν να χορεύουν και να τραγουδούν τα τραγούδια τους ακόμα και τα χρόνια της "αντισκοπιανής" υστερίας. Οι Βεγορίτες τους ψέγουν με νόημα: "Κι εμείς είμαστε πρόσφυγες, αλλά δεν μιλάμε τα ποντιακά. Μιλάμε μόνο ελληνικά. Τα παιδιά μας δεν μαθαίνουν ποντιακά, ενώ ο δικός τους σκοπός είναι να μάθουν στα παιδιά τους τη μητρική τους γλώσσα που λένε."
Και οι διώξεις; Ο κ. Τσίπας χαμογελά με πίκρα: "Εχουμε πολλούς πολιτικούς πρόσφυγες που δεν μπορούν να επιστρέψουν. Πάνω από 50 οικογένειες. Από το τέλος του πολέμου έχουμε περισσότερες από 200 αφαιρέσεις ιθαγένειας συγχωριανών μας. Η τελευταία είναι το 1993. Μας τις κοινοποιούν, χωρίς να μας εξηγούν το λόγο." Τις διώξεις επιβεβαιώνουν και οι Βεγορίτες, αλλά υποστηρίζουν ότι "οι αρχές δεν κυνήγησαν ποτέ κανέναν από τους γηγενείς, εκτός από ακραία στοιχεία".
Δυστυχώς, απ' ό,τι φαίνεται στην κατηγορία των "ακραίων στοιχείων" εμπίπτουν, σύμφωνα με την αντίληψη της ελληνικής πολιτείας, όλοι οι κάτοικοι του Αγίου Παντελεήμονα. Αναζητούμε τεκμήρια της μεροληπτικής στάσης του ελληνικού κράτους απέναντι στους ντόπιους του Αγίου Παντελεήμονα στα γραπτά ντοκουμέντα της πρόσφατης ιστορίας :
* Στο Ιστορικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών περιλαμβάνεται έκθεση για το Βιλαέτιον Μοναστηρίου με ημερομηνία 16.5.1906 (Φ. 62.4), και θέμα την επίδραση που είχε στα χωριά της περιοχής η δράση των ελληνικών ένοπλων ομάδων. Αναφέρεται το Πάτελι: "20 ορθόδοξες οικογένειες, 170 σχισματικές (μέχρι το Ιλιντεν, 1903)." Στη συνέχεια δηλώνεται ότι "απεσκίρτησαν" και από το 1904- 1906 το ηθικό τους είναι "κατεπτοημένον".
* Ο εμπιστευτικός πίνακας της Γενικής Διεύθυνσης Εποικισμού Μακεδονίας χαρακτηρίζει αμιγώς "σλαυίζουσες" τις 283 οικογένειες του Πάτελι. Δεν βρίσκει ούτε μια "ελληνίζουσα". (αρ. πρωτ. 454/3.3.1924)
* Ο "Κατάλογος των Προσφυγικών συνοικισμών της Μακεδονίας με τας νέας ονομασίας" (ΕΑΠ, Θεσσαλονίκη 1928) αναφέρεται σε εγκατάσταση 308 αμιγώς προσφύγων στη Βεγόρα. Η απογραφή του 1928 αναφέρει 1.501 κατοίκους στον Αγιο Παντελεήμονα και 315 στη Βεγόρα.
* Ενας συγκεντρωτικός πίνακας για την "εθνικοφροσύνη" των κοινοτήτων νομού Φλωρίνης το 1945 αναφέρει: "Αγιος Παντελεήμων. Πληθυσμός 1819. Ελληνικής συνειδήσεως 50. Βουλγαρικής 1619. Ρευστής 150. Σλαβόφωνοι όλοι." Αντιθέτως η Βεγόρα παρουσιάζεται αμιγώς "ελληνική": "Κάτοικοι 557. Ελληνικής συνειδήσεως 557. Σλαβόφωνοι 0). (Αρχείο Φιλίππου Δραγούμη. Γεννάδειος. Υποφ. 69.6)
* Η απογραφή του 1991 αναφέρει 1.003 κατοίκους του Αγίου Παντελεήμονα και 573 κατοίκους των Βεγόρων.
Το σίγουρο είναι ότι η ειρήνη στην περιοχή δεν θα επικρατήσει, όσο διατηρούνται οι διχαστικές προκαταλήψεις σε μερίδα του κρατικού μηχανισμού και των πολιτκών κομμάτων. Οσο κινδυνεύει να χαρακτηριστεί "ανθέλλην" όποιος δίνει δίκιο στους ακτήμονες του Αγίου Παντελεήμονα, θα είμαστε καταδικασμένοι να βλέπουμε από τηλεοράσεως εικόνες "μάχης" στη Βεγορίτιδα. Με αφορμή τη λίμνη ή κάτι άλλο. Οι κάτοικοι του Αγίου Παντελεήμονα έχουν βέβαια πάρει τις αποφάσεις τους. Και ο πρόεδρος του χωριού θυμάται με νόημα τα λόγια που του είπε πέρσι ο Χαρίλαος Φλωράκης σε μια περιοδεία του στην περιοχή. "Εσύ από τέτοια αρχίδια που είσαι βγαλμένος, τι δουλειά έχεις με το ΠΑΣΟΚ;" Ο χωρατατζής ηγέτης του ΚΚΕ αναφερόταν στον Ανδρέα Τσίπα, βέρο Πατελιώτη και συγγενή του προέδρου, ο οποίος έγινε γραμματέας του ΚΚΕ τους πρώτους μήνες της γερμανικής κατοχής!


(Ελευθεροτυπία, 15/3/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ