ΣΑΜ ΡΟΜΠΣΟΝ ΓΟΥΟΛΤΟΝ


Τα τρις του θείου Σαμ

1.   2.

 

Ο "θείος Σαμ" στις μέρες μας έχει και επίθετο. Λέγεται Σαμ Ρόμπσον Γουόλτον και είναι ο πλουσιότερος άνθρωπος της γης. Για να συγκεντρώσει όλο αυτό τον πλούτο ο "Σαμ", κάποιος πρέπει να τον πληρώσει. Σε λίγο μπορεί να τον πληρώνουμε κι εμείς.

Την περασμένη εβδομάδα δημοσιεύτηκαν και στον ελληνικό Τύπο οι λίστες με τους πλουσιότερους ανθρώπους του κόσμου, τις οποίες συντάσσουν τα μεγάλα διεθνή οικονομικά περιοδικά (Forbes και Fortune). Η "είδηση" βρίσκεται στο γεγονός ότι στην πρώτη θέση του σχετικού καταλόγου βρίσκεται πλέον ο Σαμ Ρόμπσον Γουόλτον, αφήνοντας πίσω του το διάσημο αφεντικό της Microsoft Μπιλ Γκέιτς. Την πληροφορία πρόβαλε η βρετανική εφημερίδα Sunday Time, με βάση τα οικονομικά στοιχεία του περιοδικού Forbes. 
Ο κ. Γουόλτον είναι ένας από τους γιους του Σαμ Γουόλτον, ιδρυτή της τεράστιας αλυσίδας σουπερμάρκετ Wal-Mart. Η περιουσία του υπολογίζεται σε 25 τρισεκατομμύρια δραχμές. Το εντυπωσιακό είναι ότι και η μητέρα του Ρόμπσον Γουόλτον είναι επικεφαλής της σχετικής λίστας των πιο πλούσιων γυναικών. Σύμφωνα με το βρετανικό περιοδικό Eurobusiness η 83χρονη Ελεν Γουόλτον, χήρα του ιδρυτή της δυναστείας έχει περιουσία που κοστολογείται σε 15 τρισεκατομμύρια δραχμές, είναι δηλαδή υπερτριπλάσια της δεύτερης. Η εικόνα συμπληρώνεται με την παρουσία της Αλις Γουόλτον -κόρης της Ελεν και του Σαμ- στην τέταρτη θέση της λίστας. Αυτή διαθέτει μόλις 3 τρισεκατομμύρια δραχμές.
Η περίπτωση της οικογένειας Γουόλτον προβάλλεται παντού ως πραγματοποίηση του αμερικανικού ονείρου. Υποτίθεται ότι οι ικανότητες του δαιμόνιου επιχειρηματία δημιούργησαν από το τίποτα μια ολόκληρη αυτοκρατορία, και ταυτόχρονα εξυπηρέτησαν το κοινό, κατεβάζοντας τις τιμές των προϊόντων ευρείας κατανάλωσης.

Ο μύθος του Σαμ

Η Wal-Mart ξεκίνησε από το Αρκανσο, την άσημη πολιτεία που "δοξάστηκε" κατά την περίοδο της προεδρίας Κλίντον. Κατά σύμπτωση, το Αρκανσο έχει τη μεγαλύτερη συγκέντρωση πολυεκατομμυριούχων. Τη διαπίστωση αυτή κάνει ο γνωστός κοινωνιολόγος Τζέιμς Πέτρας, και παρατηρεί: "Το χαρακτηριστικό στοιχείο του Αρκανσο είναι οι οξυμένες ανισότητες και η κακοπληρωμένη και μη συνδικαλισμένη εργασία. Ενώ το κατά κεφαλή εισόδημα στην πολιτεία είναι μόλις 14.600 δολάρια, το Αρκανσο διαθέτει τη μεγαλύτερη συγκέντρωση πολυεκατομμυριούχων μετά το Μανχάταν. Μεταξύ αυτών των πολυεκατομμυριούχων βρίσκονται ο Ντον Τάισον της Tyson Foods και η φαμίλια Γουόλτον του ιδρυτή της Wal-Mart. Ο Τάισον και ο Γουόλτον υπήρξαν πρωτοπόροι στη χρήση κακοπληρωμένης και μη συνδικαλισμένης εργασίας στους τομείς της επεξεργασίας κρέατος και λιανεμπορίου." (James Petras & Steve Vieux "The Minimum Wage President").
Το πρώτο πολυκατάστημα του Σαμ Γουόλτον άνοιξε στο Ρότζερς του Αρκανσο το 1962. Μέσα σε λιγότερο από 40 χρόνια, η εταιρεία έφτασε στην πρώτη θέση των αμερικανικών εργοδοτών, απασχολώντας πάνω από 920.000 υπαλλήλους. Κάθε βδομάδα 93 εκατομμύρια Αμερικάνοι ψωνίζουν στα καταστήματα Wal-Mart και κάθε τρεις μέρες ανοίγει ένα καινούργιο κατάστημα. Ηδη το 1985 ο γενάρχης της αυτοκρατορίας Σαμ Γουόλτον ανακηρύχθηκε σε πλουσιότερο άνθρωπο του κόσμου, χάρη στην εκτόξευση της αξίας της μετοχής του. Λίγο πριν το θάνατό του το 1992 ο Γουόλτον τιμήθηκε με το ανώτερο παράσημο, το "Μετάλλιο της Ελευθερίας", και προφήτεψε το λαμπρό μέλλον των επιγόνων του: "Το μυστικό μας είναι ότι δουλεύουμε όλοι μαζί. Και δεν μειώνουμε μόνο το κόστος ζωής καθενός στην Αμερική, αλλά δίνουμε σ' όλο τον κόσμο την ευκαιρία να δει τι σημαίνει να κάνεις οικονομίες και να ζεις καλύτερα. Είμαστε υπερήφανοι για όσα έχουμε επιτελέσει, και μόλις έχουμε ξεκινήσει". Γεγονός είναι ότι την περασμένη δεκαετία άρχισε να εξαπλώνεται η Wal-Mart σ' όλο τον κόσμο. Το 1991 ξεκίνησε από το Μεξικό, και ακολούθησε το Πουέρτο Ρίκο το 1992, ο Καναδάς το 1994, η Αργεντινή και η Βραζιλία το 1995, η Κίνα και η Ινδονησία το 1996, η Γερμανία το 1997 και η Μεγάλη Βρετανία το 2000.
Η πρόσφατη είσοδος της Wal-Mart στη Μεγάλη Βρετανία συνοδεύτηκε από διθυραμβικές κριτικές του Τύπου. Από τη σοβαρή Γκάρντιαν μέχρι την λαϊκή Ντέιλι Μέιλ, όλες οι εφημερίδες εξήραν την εξαγορά της αλυσίδας Asda από τη Wal-Mart. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ δέχτηκε την ομάδα των ανώτερων στελεχών της επιχείρησης για να τους συγχαρεί. Μοναδική παραφωνία σ' αυτό τον πάνδημο ενθουσιασμό υπήρξε το έγκυρο περιοδικό της οικολογικής δημοσιογραφίας The Ecologist. "Η φαινομενική επιτυχία της εταιρείας πραγματοποιείται με ένα τεράστιο οικολογικό, πολιτισμικό και κοινωνικό κόστος", διαπιστώνουν οι ερευνητές συντάκτες του (Σεπτέμβριος 2000).

Στόχος: οι κωμοπόλεις

Η αλήθεια είναι ότι στις ΗΠΑ έχει αναπτυχθεί ένα πραγματικό κίνημα με στόχο την απομυθοποίηση του θρύλου της Wal-Mart. Ενας από τους σημαντικότερους επικριτές της "εφαρμοσμένης φιλοσοφίας" της οικογένειας Γουόλτον είναι ο βραβευμένος δημοσιογράφος της Wall Street Journal Μπομπ Ορτέγκα: "Ο Γουόλτον και η Walt-Mart μετασχημάτισαν το λιανεμπόριο όπως επαναστατικοποίησε ο Χένρι Φορντ τις μεταφορές", γράφει ο Ορτέγκα. "Οι επιχειρηματικές μέθοδοι της Wal-Mart είναι το νέο κυρίαρχο μοντέλο και η εταιρεία κατορθώνει να συμβιβάζει τη λαμπρή επιτυχία με το σκοτεινό υπογάστριο της σύγχρονης αμερικανικής επιχείρησης".
Η πρώτη μέθοδος που ακολουθεί η εταιρεία είναι η συντριβή των ανταγωνιστών. Ο καθηγητής Κεν Στόουν της Αϊόβα μελέτησε τις αλλαγές που προκάλεσε η παρουσία της Wal-Mart στην πολιτεία τη δεκαετία 1983-1993. Σ' αυτό το διάστημα έκλεισαν 555 παντοπωλεία, 298 καταστήματα ανταλλακτικών, 293 επιχειρήσεις οικοδομικών υλικών, 161 πολυκαταστήματα, 158 καταστήματα με γυναικεία ενδύματα, 111 με αντρικά, 153 καταστήματα υποδημάτων, 116 φαρμακεία. Συνολικά 7.326 επιχειρήσεις έβαλαν λουκέτο, μη αντέχοντας τον ανταγωνισμό.
Η εταιρεία αντιτείνει ότι αναζωογονεί τις περιοχές όπου εγκαθίσταται, δημιουργώντας νέες θέσεις εργασίας. Οι αριθμοί, όμως, τη διαψεύδουν. Σε μια μελέτη του για τη Βιρτζίνια, ο οικονομολόγος Τομ Μάλερ απέδειξε ότι η ίδρυση ενός νέου καταστήματος της αλυσίδας θα δημιουργούσε 246 θέσεις εργασίας, αλλά θα κατέστρεφε άλλες 248 θέσεις σε τοπικές επιχειρήσεις. Μια άλλη έρευνα του ίδιου μελετητή έδειξε ότι κατά μέσο όρο το 84% των πωλήσεων της Wal-Mart προέρχεται από μεταφορά της πελατείας άλλων καταστημάτων. Σε μερικές περιπτώσεις το ποσοστό φτάνει το 100%. Μ' άλλα λόγια η αλυσίδα δεν δημιουργεί νέα αγορά, αλλά συγκεντρώνει την υπάρχουσα.
Αντίθετα από άλλα πολυκαταστήματα, η πρωτοτυπία του Γουόλτον είναι ότι στράφηκε εξαρχής στις μικρές πόλεις και όχι στις μεγαλουπόλεις. Εστησε τις τεράστιες "μονάδες" της Wal-Mart στα όρια ή "εκτός σχεδίου", διαμορφώνοντας ένα καινούργιο τρόπο ζωής για τον καταναλωτή. Ομως η επιλογή αυτή εξασφάλιζε στον Γουόλτον την απουσία ισχυρού ανταγωνιστή. Οι τοπικές επιχειρήσεις ήταν εύκολη λεία στα χέρια του. 
Η σχετική μυθολογία που προβάλλεται από τους προπαγανδιστές της εταιρείας είναι ότι στράφηκε στις κωμοπόλεις, επειδή η Ελεν, η γυναίκα του, αντιπαθούσε τις μεγαλουπόλεις. Η πραγματικότητα είναι ότι ο Γουόλτον απέφευγε τον σκληρό ανταγωνισμό και τις κορεσμένες αγορές των μεγάλων πόλεων, εκμεταλλευόμενος ταυτόχρονα τις χαμηλές τιμές γης της επαρχίας. Στις κωμοπόλεις οι πολεοδομικοί περιορισμοί ήταν υποτυπώδεις ή και ανύπαρκτοι. "Η στρατηγική μας ήταν απλώς να χτίσουμε ευμεγέθη καταστήματα σε μικρά μέρη, που όλοι τα περιφρονούσαν", γράφει ο ίδιος ο Γουόλτον. "Αυτό που αποδείχτηκε ήταν ότι υπάρχει μεγάλο επιχειρηματικό δυναμικό στην Αμερική των μικρών πόλεων, παρά οπουδήποτε αλλού".
Οι συνέπειες για τις μικρές πόλεις ήταν πολλές. Καταστρέφεται ένα μεγάλο μέρος της υπαίθρου που τις περιβάλλει. Υποχρεώνονται οι κοινότητες να δαπανήσουν πολλά απρόβλεπτα κονδύλια για τη δημιουργία υποδομών στην άκρη του οικισμού τους. Προκαλείται υποβάθμιση των εμπορικών κέντρων των οικισμών. Καταστρέφεται ο τοπικός χαρακτήρας των διάφορων περιοχών. Το χειρότερο είναι ότι αυτά τα υπερκαταστήματα πολύ γρήγορα αυτοϋποβαθμίζονται και η εταιρεία τα εγκαταλείπει για να χτίσει νέα, μεγαλύτερα και πιο σύγχρονα, συχνά σε μικρή απόσταση από τα εγκαταλειμμένα. Το Φεβρουάριο του 1999 η ίδια η Wal-Mart δήλωνε ότι έχει εγκαταλείψει 333 άδεια κτίρια σε 31 πολιτείες, που ισοδυναμούν με συνολική έκταση 2.2 εκατομμυρίων τετραγωνικών μέτρων! 
Το επιχείρημα-κλειδί της Wal-Mart είναι βέβαια ότι χαμηλώνει τις τιμές προς όφελος του καταναλωτή. Αυτό πράγματι ισχύει, όμως το ερώτημα είναι για πόσο διάστημα. Ο συγγραφέας Αλ Νόρμαν, ο οποίος έχει μελετήσει τη δράση της Wal-Mart υποστηρίζει ότι "είναι γελοίο το επιχείρημα πως η παρουσία της Wal-Mart προκαλεί πτώση των τιμών. Οι τιμές μένουν χαμηλές μόνο όταν υπάρχει έντονος ανταγωνισμός. Ομως η Wal-Mart δεν είναι η αρχή, αλλά το τέλος του ανταγωνισμού. Μόλις διώξει τους ανταγωνιστές, τότε είναι ελεύθερη να κάνει ό,τι θέλει με τις τιμές". 

Η εκμετάλλευση 

Το τελευταίο κλειδί στην επιτυχία της Wal-Mart είναι η σκληρή εκμετάλλευση των υπαλλήλων της, η υποπληρωμή της εργασίας τους και η απαγόρευση του συνδικαλισμού τους. "Δουλεύουν κάτω από τα στάνταρντ των ΗΠΑ", αναφέρει η Τζιλ Κάσεν, εκπρόσωπος του συνδικάτου UFCW (United Food and Commercial Workers Union). "Πρόκειται για μια εταιρεία που πληρώνει χαμηλούς μισθούς -κατά μέσο όρο πληρώνουν δύο με τρία δολάρια λιγότερα από όσα ορίζουν οι συμβάσεις των συνδικάτων. Η Wal-Mart έδωσε μεγάλο αγώνα για να εμποδίσει τους υπαλλήλους της να στήσουν ένα σωματείο. Από τους 920.000 υπαλλήλους της Wal-Mart μόνοι οι 10 είναι μέλη σωματείου στις ΗΠΑ". Αυτό, πράγματι, είναι σοβαρό επίτευγμα του Σαμ!
Ο Ορτέγκα παρατηρεί ότι τα διευθυντικά στελέχη της Wal-Mart γράφουν με εντυπωσιακή ευκολία στα παλιά τους τα παπούτσια τους νόμους και τους κανονισμούς. "Κάθε λίγο και λιγάκι τα δικαστήρια των ΗΠΑ πιάνουν την εταιρεία να ψεύδεται, να πλαστογραφεί, να καταστρέφει και να παρακρατεί επίσημα έγγραφα, να εξαπατά το κοινό, να πουλάει εν γνώσει της αλλοιωμένα προϊόντα, να πραγματοποιεί διακρίσεις εις βάρος ατόμων με ειδικές ανάγκες, να απολύει παρανόμως υπαλλήλους εξαιτίας φυλετικών προκαταλήψεων, να μεροληπτεί εις βάρος μαύρων και Μεξικανών υπαλλήλων, να επιτρέπει στα διευθυντικά στελέχη της σεξουαλική παρενόχληση εις βάρος γυναικών υπαλλήλων και να απολύει γυναίκες που τόλμησαν να διαμαρτυρηθούν". 
Στο Ιντερνετ μπορεί κανείς να βρει εκατοντάδες παρόμοιες καταγγελίες εργαζομένων, όπως και οδηγίες των "παλιών" προς τους "νέους" για να αντέξουν με κάποια αξιοπρέπεια τις συνθήκες εργασίας στα σουπερμάρκετ της αλυσίδας. Τις δοκιμασμένες αντισυνδικαλιστικές μεθόδους της επιχειρεί η εταιρεία να εισαγάγει και στην Ευρώπη. Τον περασμένο Ιούλιο οι εργαζόμενοι στη γερμανική Wal-Mart υποχρεώθηκαν να κατέβουν σε διήμερη προειδοποιητική απεργία, επειδή οι εργοδότες τους αρνούνταν να υπογράψουν τη γερμανική συλλογική σύμβαση εργασίας και να μπουν στη γερμανική ένωση εργοδοτών. 
Αλλά η εκμετάλλευση των εργαζομένων ξεπερνά τα όρια των καταστημάτων της αλυσίδας. Η παραγωγή φτηνών προϊόντων για τη Wal-Mart εκτελείται σε μεγάλο μέρος από παράνομη (παιδική ή καταναγκαστική) εργασία σε εργαστήρια του Τρίτου Κόσμου. Μια έρευνα του αμερικανικού τηλεοπτικού δικτύου NBC έδειξε το 1992 ότι υφάσματα που ράβονταν από 12χρονα παιδιά στο Μπαγκλαντές για λογαριασμό της Wal-Mart, έφεραν την ετικέτα "Made in Usa". Ο διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας Ντέιβιντ Γκλας αντέδρασε με κατανόηση: "Υπάρχουν τραγικά πράγματα που συμβαίνουν σ' όλο τον κόσμο. Ισως όμως εσείς να δίνετε διαφορετικό ορισμό στο τι σημαίνει παιδί".
Η διεύθυνση ανθρωπίνων δικαιωμάτων της Εθνικής Επιτροπής Εργασίας (NLC) των ΗΠΑ διερεύνησε τις συνθήκες εργασίας στα εργαστήρια του Μπαγκλαντές και της Ονδούρας, όπου ράβονται τα ρούχα της Wal-Mart, και διαπίστωσε ότι 14χρονες κοπέλες εργάζονται με βάρδιες 14 ωρών, οι οποίες μπορεί να φτάσουν και τις 24 ώρες. Δουλεύουν 7 μέρες τη βδομάδα κι αν αρνηθούν απολύονται. Η έκθεση του 1999 της NLC αναφέρει ότι η παιδική εργασία χρησιμοποιείται από τη Wal-Mart στην Ονδούρα, το Μεξικό, το Σαλβαδόρ, την Κίνα, το Μπαγκλαντές και τη Γουατεμάλα. Ο εκπρόσωπος της NLC δήλωσε ότι η Wal-Mart "είναι ένας από τους χειρότερους εκμεταλλευτές της παιδικής εργασίας παγκοσμίως, αν όχι ο χειρότερος". 
Στις αρχές του 2000 εκδηλώθηκε το ενδιαφέρον της Wal-Mart να μπει και στην ελληνική αγορά. Μετά την είσοδο και άλλων πολυεθνικών κολοσσών λιανεμπορίου και εν όψει της πρόκλησης των Ολυμπιακών Αγώνων, η αλυσίδα της οικογένειας Γουόλτον καλοβλέπει τη μικρή αλλά πολλά υποσχόμενη ελληνική πελατεία. Ας ληφθεί υπόψη ότι οι πωλήσεις της Wall-Mart ξεπερνούν το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της χώρας μας. Το σενάριο πλέον το έχουμε δει σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Αν μη τι άλλο, είμαστε πια υποψιασμένοι.

(Ελευθεροτυπία, 13/5/2001)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ