Η ΚΑΤΑΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ


Δημοσκοπήσεις αλά καρτ

1.   2.   

Με πρόσχημα την επιστημονική αξιοπιστία, οι «κοινωνικές δημοσκοπήσεις» έχουν αρχίσει να υποκαθιστούν την κοινωνική έρευνα και την πολιτική ανάλυση. Εμφανίζονται ως «ειδήσεις» στα ΜΜΕ και υιοθετούνται αμέσως από όσους τις θεωρούν συμφέρουσες. Ολοι οι υπόλοιποι, απλώς περιμένουν την επόμενη έρευνα...
 

Αυτό που είδαμε κι ακούσαμε στο μεγάλο τηλεοπτικό δελτίο του ΑΝΤΕΝΝΑ (στις 3/12) δεν μπορούσαμε να το πιστέψουμε: Μια έρευνα, χωρίς ταυτότητα, που έγινε κάποτε, σε άγνωστες ευρωπαϊκές πόλεις ή χώρες, ανάμεσά τους και η Αθήνα (ή η Ελλάδα -δεν διευκρινίστηκε), «αποκάλυπτε» ότι το 48% των ελληνίδων εφήβων όταν μεγαλώσει θέλει να γίνει «μοντέλο, ηθοποιός ή τηλεπαρουσιάστρια». 

Και εφόσον, στην ίδια «έρευνα» και το πενήντα κάτι τοις εκατό των αγοριών, αναλόγως, ήθελε να γίνει «πλούσιο, όμορφο και διάσημο», αντιλαμβάνεστε το είδος των βίντεο που εικονογραφούσαν αυτό το... επιστημονικό εύρημα. Αν ο τηλεθεατής προσπαθήσει να συνδυάσει αυτή την «κοινωνική έρευνα» με άλλες πρόσφατες στατιστικές (που κάπου έτυχε να πιάσει τ' αφτί του) για το «τι πιστεύει η νεολαία», συμπέρασμα δεν θα βγάλει και, συνεπώς, θα ενισχύσει τις στερεότυπες εικόνες που ήδη έχει γι' αυτήν. (Βλέπε αναλυτικά για τις κακουχίες μιας έρευνας για τη νεολαία σε διπλανή στήλη.)

Ασφαλώς, το παράδειγμα δεν είναι μεμονωμένο. Χρόνο με το χρόνο, πάσης φύσεως επιστημονικά ή επιστημονικοφανή πορίσματα, αποτελέσματα εκατοντάδων ερευνών, μετατρέπονται σε ελκυστικό ειδησεογραφικό προϊόν, σε όλα τα είδη των ΜΜΕ. Δεν είναι πια μόνο οι συνήθεις μετρήσεις των τάσεων και των κομματικών προτιμήσεων του εκλογικού σώματος, αλλά και ένα πλήθος στατιστικών (κοινωνικού, επιστημονικού ή ιδεολογικού περιεχομένου), που όλο και περισσότερο τροφοδοτούν τη δημοσιογραφική ύλη των μέσων ενημέρωσης, απασχολούν τους ειδικούς και διαμορφώνουν τις απόψεις των πολιτών.

Οσο, ωστόσο, αυξάνει η επιρροή των δημοσκοπήσεων τόσο τα φαινόμενα αυθαιρεσίας πολλαπλασιάζονται. Ολο και λιγότερο ελέγχεται η αξιοπιστία του φορέα που διενεργεί την έρευνα και σχεδόν συστηματικά η παρουσίαση και ο σχολιασμός της έρευνας υπακούει στις προσταγές της γενικής γραμμής των περισσότερων ΜΜΕ για εντυπωσιασμό, αλλά και για προώθηση προϊόντων.

Τη Δευτέρα που μας πέρασε, δημοσιοποιήθηκε μια «ιατρική έρευνα» για τη χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, που παρουσιάστηκε σε συνέδριο στην Κω, και η οποία υπολόγισε ότι η αρρώστια αγγίζει 1.000.000 Ελληνες. Τα σχετικά δημοσιεύματα ανέφεραν και τις συγκεκριμένες φαρμακευτικές εταιρείες που θα μας σώσουν ώστε να μη φορέσουμε μάσκες οξυγόνου. 

Η σκοπιμότητα του εντυπωσιακού τίτλου «1 εκατ. Ελληνες με μάσκα οξυγόνου» («Αδ. Τύπος») ήταν προφανής. Ανάλογα παραδείγματα ερευνών για εμπορικές χρήσεις υπάρχουν άφθονα στον τύπο. Ανυπόστατες, τις περισσότερες φορές, καταγραφές τάσεων του καταναλωτικού κοινού επιβεβαιώνονται από εξίσου ανυπόστατες μελέτες και σφυγμομετρήσεις. 

«Στην ιδιωτική ασφάλιση στρέφονται όλο και περισσότεροι Θεσσαλονικείς, όπως προκύπτει από έρευνα που διενεργήθηκε από εταιρεία δημοσκοπήσεων», λέει για παράδειγμα ο «Ελ. Τύπος» (28/5), χωρίς καν να αναφέρει την εταιρεία.

Ερευνες για κατανάλωση

Μια έρευνα της ALCO, προφανώς για λογαριασμό μιας διαφημιστικής εταιρείας, μοιράστηκε το περασμένο φθινόπωρο στα Μέσα ώστε να αποδειχθεί η διαφημιστική δυναμική της τηλεκάρτας. 

Από το εύγλωττο σχετικό δημοσίευμα της «Ναυτεμπορικής» (23/10) αντιγράφουμε: «Σε ένα από τα ισχυρότερα διαφημιστικά μέσα έχει εξελιχθεί η τηλεκάρτα της οποίας οι πωλήσεις στην Ελλάδα υπολογίζονται σε 80 εκ. την ημέρα (...) Σύμφωνα με έρευνα της ALCO, το 16% τη χρησιμοποιεί τουλάχιστον μια φορά τη μέρα, το 31% τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα και το 29% τουλάχιστον μια ή δυο φορές το μήνα (...) Η αξιοποίηση της τηλεκάρτας ως μέσου διαφημιστικής προβολής αξιοποιείται (sic) ολοένα και περισσότερο. Σύμφωνα με τον κ. Γιώργο Καλούδη, γενικό διευθυντή της εταιρείας Contact...» κ.λπ. κ.λπ.

Δεν θα ασχοληθούμε με τις αμιγώς πολιτικές δημοσκοπήσεις (οι οποίες ούτως ή άλλως αποτελούν πεδίο ουσιαστικού σχολιασμού και κριτικής), αλλά με τις λεγόμενες κοινωνικές έρευνες, στις οποίες αναδεικνύονται τα περισσότερα προβλήματα. Τις συνέπειες αυτών των προβλημάτων κάποιες νέες δημοσκοπήσεις θα έρθουν να καταγράψουν στο κοντινό μέλλον, διαιωνίζοντας έτσι έναν τυπικό φαύλο κύκλο: Αναξιόπιστες δημοσκοπήσεις, λανθασμένα συμπεράσματα, όξυνση των προβλημάτων που υποτίθεται ότι όφειλαν να καταγράψουν ώστε να αντιμετωπιστούν κ.ο.κ. Για να κατανοηθεί το φαινόμενο, αρκεί η παράθεση ορισμένων ερευνών που προβλήθηκαν (όπως προβλήθηκαν) κατά κόρον από τα ΜΜΕ, τον τελευταίο καιρό.

**Στα τέλη του περασμένου μήνα, και με αφορμή τις ιδέες της Αννας Διαμαντοπούλου για τη διδασκαλία των Αγγλικών, μια έρευνα του Ευρωβαρόμετρου (του 2000) ξαναήρθε στην επικαιρότητα. Το συμπέρασμα των ΜΜΕ που την αξιοποίησαν ήταν πέρα για πέρα λάθος: Στους τίτλους εμφανιζόταν -με αίσθημα εθνικής υπερηφάνειας- η υψηλή γλωσσομάθεια των Ελλήνων και ιδίως η πολύ καλή γνώση της αγγλικής γλώσσας. Μόνο έπειτα από επισταμένη μελέτη (περισσοτέρων του ενός δημοσιευμάτων) και ύστερα από ειδικούς συλλογισμούς μπορούσε κανείς να εκτιμήσει την αξιοπιστία αυτού του πορίσματος. 

«Πολύ καλά γνωρίζουν οι Ελληνες την Αγγλική, αφού το 24% που δηλώνει πολύ καλό επίπεδο γνώσης είναι το δεύτερο υψηλότερο», γράφουν κάπου στο μέσον του ρεπορτάζ τους «Τα Νέα» (20/11). Η υψηλή μας γνώση, λοιπόν, προκύπτει από τον ίδιο τον ισχυρισμό μας, τη δήλωσή μας, ότι τη γνωρίζουμε!

**Επόμενη και ανάλογης αξιοπιστίας έρευνα που απασχόλησε το σύνολο των ΜΜΕ ήταν αυτή για τις ερωτικές επιδόσεις του έθνους μας. 

Η έρευνα επιβεβαιώνει τα θρυλούμενα. Οι Ελληνες αποδεικνύονται δραστήριοι στο ερωτικό πεδίο χάνοντας με βραχεία κεφαλή την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία μόνο από τους κατοίκους της Υπερδύναμης», αποφαίνεται αβασάνιστα η «Καθημερινή» (28/11). 

Ο Δ. Ρίζος, επομένως, νομιμοποιείται να αισθάνεται ενθουσιασμό: «Με σηκωμένο στα ύψη το ηθικό μου (ου μην και το... ανήθικό μου), καθότι αποκτήσαμε άλλη μια πρωτιά. Ισως και τη μεγαλύτερη», γράφει στη στήλη του. Πάλι δεν μπήκε κανείς στον κόπο να ελέγξει την ίδια την έρευνα. Τα ελληνικά ερωτικά ρεκόρ προκύπτουν με βάση τους κομπασμούς των ερωτηθέντων σε μια εμπορική δημοσκόπηση μιας εταιρείας προφυλακτικών. 

Μάταια ο δημοσιογράφος του «Εθνους» σημειώνει ότι «η αξιοπιστία της έρευνας ελέγχεται ποικιλοτρόπως». Οι προϊστάμενοί του ήθελαν το θέμα ψηλά στην ιεράρχηση των ειδήσεών τους, με την ανάλογη φλυαρία και την πικάντικη εικονογράφηση. Το τι έγινε στα κανάλια, θα το θυμάστε.

**Αν τα προηγούμενα παραδείγματα μοιάζουν ανώδυνα, το ζήτημα μιας έρευνας του Ινστιτούτου Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής για την αντισύλληψη δείχνει ότι ο δρόμος γίνεται ολισθηρός. 

**Στις 22/11 όλα τα Μέσα ανέδειξαν τα συμπεράσματα της έρευνας με βάση τις βασικές οδηγίες των πανεπιστημιακών που την παρουσίασαν. Η γενική ιδέα (η είδηση) ήταν ότι «στην Ελλάδα οι αμβλώσεις ανέρχονται σε 200.000 το χρόνο, αριθμός που είναι διπλάσιος από τις γεννήσεις». «Διπλάσιες αμβλώσεις από γεννήσεις», ήταν το κυρίαρχο μότο. Οι πανεπιστημιακοί (Βασ. Ταρλατζής και Γιάννης Τούντας) φαίνεται ότι δεν απέφυγαν τον πειρασμό να αξιοποιήσουν το δημοφιλές (και χιλιοεπαναλαμβανόμενο από τα ΜΜΕ) επιχείρημα των πιο σκοταδιστικών δυνάμεων της κοινωνίας, ώστε να κερδίσουν τη μέγιστη δημοσιότητα. Είναι φανερό ότι η συσχέτιση του (θεωρούμενου μικρού) αριθμού των γεννήσεων με εκείνο των αμβλώσεων, δεν βοηθά προς την κατεύθυνση της ενημέρωσης για την αντισύλληψη, αλλά, αντίθετα, οδηγεί προς την απαγόρευση του δικαιώματος των γυναικών να αποφασίζουν για τον εαυτό τους. Απαγόρευση, που αποτελεί πάγια πολιτική θέση των ανά τον κόσμο ανησυχούντων για τις «δημογραφικές απώλειες» (του δικού τους, εννοείται, έθνους). 

Σ' αυτό το πλαίσιο ήταν λογικό να υποτιμηθούν από τους ανθρώπους των ΜΜΕ τα στοιχεία που έχουν πραγματική αξία, όπως, για παράδειγμα, τα ευρήματα ότι: το 32% των γυναικών δεν λαμβάνει καμία προφύλαξη, ότι έξι στις δέκα γυναίκες αφήνουν την πρωτοβουλία της επιλογής και εφαρμογής αντισυλληπτικής μεθόδου στο σύντροφό τους και ότι μόνο η μία στις δέκα χρησιμοποιεί η ίδια αντισύλληψη (χάπι ή σπιράλ).

Το σπασμένο τηλέφωνο

Η πίεση της επικαιρότητας έχει προκαλέσει και το φαινόμενο των τηλεφωνικών δημοσκοπήσεων. 

Τα ΜΜΕ (και άλλοι ενδιαφερόμενοι) παραγγέλνουν μια έρευνα για να την παρουσιάσουν σε λίγες ώρες ως «αποκλειστική είδηση». Τα παραδείγματα πληθαίνουν και ελάχιστοι ώς τώρα έχουν σταθεί στο πρόβλημα της μεθόδου καθεαυτής, αλλά και στο χαρακτήρα των ερωτημάτων (και των απαντήσεων) που υποβάλλονται. 

Εκ των πραγμάτων είναι πολύ δύσκολο στην Ελλάδα να δημιουργηθεί ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του πληθυσμού το οποίο όχι μόνο πρέπει σηκώνει το ακουστικό του τηλεφώνου του (πράγμα καθόλου αυτονόητο), αλλά και να μείνει στη γραμμή για κανένα μισάωρο και μάλιστα ψύχραιμο, ειλικρινές και με διάθεση συνεργασίας. Ετσι, φτάνουμε στο σημείο τα ΜΜΕ με τις ειδικευμένες εταιρείες να κατασκευάζουν απίθανα ερωτηματολόγια με, κατά κανόνα, έτοιμες, στερεότυπες απαντήσεις, εξάγοντας ό,τι συμπέρασμα θέλουν.

**Μετά την 11η Σεπτεμβρίου ήταν επόμενο οι επίκαιρες, σχετικές με τα γεγονότα, δημοσκοπήσεις να πολλαπλασιαστούν. Προτού ακόμα κατακαθίσει ο κουρνιαχτός στη Νέα Υόρκη, τα τηλέφωνα της Kappa-Research είχαν ανάψει.

Από τους ερωτώμενους ζητήθηκε το απόγευμα εκείνης της Τρίτης (11/9) να πουν με μια κουβέντα τι αισθάνθηκαν μόλις έμαθαν το γεγονός! Τι να πουν οι άνθρωποι; 43% δήλωσε «λύπη και στενοχώρια», 15% απάντησε «οργή-αηδία-αίσχος-στυγνοί δολοφόνοι», 7,5% «είμαι αντίθετος», το 9,5% «ανησυχία για το τι θα ακολουθήσει», το 10,5% «λύπη, αλλά τους άξιζε», το 5% «καλά τους έκαναν-ικανοποίηση», το 1,5% «ήταν επόμενο-πήγαιναν γυρεύοντας» και το 0,5% δήλωσε «αδιαφορία». 

**Τις επόμενες μέρες και αφού οι σκόρπιες πληροφορίες, οι φήμες, οι ερμηνείες και τα σχόλια δημιούργησαν -όπως ήταν φυσικό- περισσότερο συμπαγείς πεποιθήσεις, οι επίκαιρες έρευνες έσπευσαν με υπαγορευμένες απαντήσεις να μετρήσουν την απήχηση των φημών που στο μεταξύ είχαν διαδοθεί. 

«Απίστευτο κι όμως αληθινό. Σύμφωνα με τηλεφωνική δημοσκόπηση της "Kappa-Research" στο λεκανοπέδιο Αττικής σε δείγμα 622 νοικοκυριών, στις 17 και 18 Οκτωβρίου, το 42% των Ελλήνων πιστεύει ότι πράγματι 4.000 Εβραίοι εργαζόμενοι στους Δίδυμους Πύργους του Μανχάταν ειδοποιήθηκαν από τη "Μοσάντ" να μην πάνε στη δουλειά τους (...) Το συγκλονιστικό αυτό στοιχείο ήρθε στο φως της δημοσιότητας το βράδυ της Πέμπτης από την εκπομπή του Σταύρου Θεοδωράκη στη ΝΕΤ...» («Ελ. Ωρα», 21/10). Ακριβώς το ίδιο ποσοστό Ελλήνων (42%) εμφανίστηκε σε άλλη τηλεφωνική δημοσκόπηση (στις 11/11, πάλι με έτοιμες τις στερεότυπες απαντήσεις) να απαντά ότι το τρομοκρατικό χτύπημα στο Μανχάταν ήταν προϊόν... δυτικής συνωμοσίας, το δε 7,7% πίστευε ότι «το έκανε η Μοσάντ». Αυτά τα εμφανώς έωλα ποσοστά της «κοινής γνώμης» προκάλεσαν φοβερές αντιπαραθέσεις στο δημόσιο χώρο, δίχως κανένας να σταθεί σοβαρά στην αναξιοπιστία της μεθοδολογίας. 

Αν ρωτούσαν στα σοβαρά τους ανθρώπους, π.χ «ποιος νομίζετε ότι προκάλεσε την τραγωδία της 11ης Σεπτεμβρίου στο Μανχάταν», χωρίς να τους υπαγορεύσουν ένα από τα σενάρια που κυκλοφορούσαν στα καφενεία (και στα τηλεοπτικά πάνελ των ημερών), η πλειονότητα θα έλεγε «δεν ξέρω, δεν απαντώ». 

Αλλά φαίνεται ότι από τις αναξιόπιστες έρευνες ο καθένας μπορεί να «δικαιωθεί», δηλαδή να επωφεληθεί. Αν δεν του κάνει η μία, τη διαβάζει επιλεκτικά ή την καταγγέλλει και, παράλληλα, μπορεί να βρει (ή να παραγγείλει) στην αγορά όσες άλλες τον βολεύουν.

**Η περίπτωση μιας τηλεφωνικής δημοσκόπησης της ALCO, που πραγματοποιήθηκε ένα 24ωρο μετά την εκδήλωση της επίθεσης στο Αφγανιστάν, υπήρξε χαρακτηριστική. Παραγγέλθηκε από τον «Ελεύθερο Τύπο», δημοσιεύθηκε στις 9/10 και έπειτα ακολούθησε η επιλεκτική της ανάγνωση από πολλά ΜΜΕ. Με τίτλο «Τρομοκρατικό χτύπημα στη χώρα μας φοβάται 1 στους 2 Ελληνες», την παρουσίασε ο πελάτης («Ελ. Τύπος»), ως απόδειξη των αντιιμπεριαλιστικών μας φρονημάτων την αντιμετώπισε ο «Ριζοσπάστης» και πολλοί άλλοι. «Το 61% διαφωνεί με την επίθεση των ιμπεριαλιστών στο Αφγανιστάν, ενώ το 57,3% τη θεωρεί άδικη», υποστήριζε η εφημερίδα του ΚΚΕ (10/10). 

* Ο Δ. Ρίζος στον «Αδέσμευτο» ειρωνευόταν την εταιρεία ALCO, σημειώνοντας ότι «τη δημοσκόπηση την έκανε προφανώς στο... Ιράκ, ή μήπως στο Ιράν;». 

* Ανάλογη αποστροφή για το αποτέλεσμα έδειξε και ο Γιάννης Πρετεντέρης: «Γιατί σοβαροί άνθρωποι και εφημερίδες αναγκάζονται να μετέχουν σε διαγωνισμό παρλαπίπας προκειμένου να πουλήσουν κανένα φύλλο; Πώς μπορείς να εμπορεύεσαι ή να νομιμοποιείς μια ψύχωση;», αναρωτιέται στο «Βήμα» (10/10), αναφερόμενος σε αυτό το 57,3% που έδωσε η ALCO ως ποσοστό των Ελλήνων οι οποίοι θεωρούν άδικη την επέμβαση των ΗΠΑ. Κατά διαβολική σύμπτωση, λίγες μέρες πριν, η εφημερίδα στην οποία εργάζεται ήταν αυτή που είχε παραγγείλει δημοσκόπηση από όπου προκύπτει (και έτσι νομιμοποιείται «ο διαγωνισμός παρλαπίπας») ότι «η κοινή γνώμη ενδιαφέρεται για τις δημοσκοπήσεις που δημοσιεύονται κατά καιρούς στα ΜΜΕ και τις θεωρεί αξιόπιστες» («Βήμα», 27/9). 

Η συνέχεια είναι γνωστή. Το πλήθος των επίκαιρων δημοσκοπήσεων έρχεται να επιτείνει και να ανακυκλώσει τη σύγχυση. Αλλά αυτό δεν απασχολεί τους ευρύτερους εμπορικούς σχεδιασμούς. 

**Ο «αντιαμερικανισμός των Ελλήνων» φτάνει στο 67,9% από την Kappa-Research (για τη ΝΕΤ), συνυπάρχει με το ότι «τώρα είναι ευκαιρία βελτίωσης των ελληνοαμερικανικών σχέσεων» (πιστεύει το 49,8%), και με το 43% της «ισλαμοφοβίας» στην Ελλάδα (η οποία ακόμα και «αν εξαιρεθούν τα ακραία στοιχεία αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία της Δύσης»)! 

* Συνυπάρχει επίσης και με την έγκριση (από το 44,1%) της επίσημης ελληνικής «φιλοϊμπεριαλιστικής» και «φιλοαμερικανικής» πολιτικής, όπως περίπου είχε καταγραφεί, από ανάλογες συγχυτικές σφυγμομετρήσεις, και κατά τη διάρκεια των ΝΑΤΟϊκών βομβαρδισμών εναντίον της Σερβίας του Μιλόσεβιτς. 

**Η ανάδειξη και η ενθάρρυνση της αμετροέπειας του λαού μας συνεχίζεται με τη νέα (τηλεφωνική, πάντοτε) δημοσκόπηση της 13/11 (Kappa-Research) όπου μόνο το 14% δηλώνει σεμνά ότι δεν γνωρίζει ποια θα είναι η έκβαση της επιχείρησης των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν. Οι υπόλοιποι εμφανίζονται βέβαιοι: Το 46,3% των Ελλήνων πιστεύει ότι θα αποτύχει και το 39,8% ότι θα επιτύχει. 

Σαν να πρόκειται για τη συμπλήρωση ενός δελτίου ΠΡΟΠΟ...

**Την ίδια μέρα στο κανάλι STAR μια σφυγμομέτρηση της FOCUS «αποκάλυπτε» ότι το 94,7% θεωρεί ότι πρώτη επίπτωση στην Ελλάδα του πολέμου στο Αφγανιστάν θα είναι «το πρόβλημα των μεταναστών». Ποιος τους πληροφόρησε, όμως, γι' αυτή την «απειλή»;

Μα τα ίδια τα ΜΜΕ που επί βδομάδες προανήγγελλαν «αποβάσεις λαθρομεταναστών με τη βοήθεια Τούρκων δουλεμπόρων» (βλέπε αναλυτικά στον «Ιό», 20 και 27/10/2001).

(Ελευθεροτυπία, 9/12/2001)

 

www.iospress.gr                                  ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ