Η πρόταση του Φίλιππου Ηλιού για «ανοιχτά αρχεία» και τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας


Η γνώση της ιστορίας του ως δικαίωμα του πολίτη

 

Στα δικαιώματα του πολίτη, έγραφε πρόσφατα ο Φίλιππος Ηλιού, πρέπει να ανήκει και το δικαίωμα να γνωρίζει την ιστορία του. Και συμπλήρωνε: «Αυτό μου αρέσει πολύ να θεωρώ πως θα μπορούσε να είναι το έμβλημα των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας». Για τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, τα ΑΣΚΙ, σήμερα λοιπόν ο λόγος, και όχι μόνο γιατί είναι κι αυτός ένας τρόπος, έστω αμήχανος, να μιλήσουμε για τον Φίλιππο Ηλιού κατανικώντας προς στιγμήν το αίσθημα απώλειας από το θάνατό του. Ο λόγος για τα ΑΣΚΙ γιατί τα «ανοιχτά αρχεία», τα ανοιχτά κομμουνιστικά αρχεία, υπήρξαν ένα ιδιαίτερα δύσκολο εγχείρημα στο οποίο πρωταγωνίστησε ο Φίλιππος Ηλιού, πετυχαίνοντας να διαρρήξει την ιδιοκτησιακή σχέση του κομμουνιστικού κόμματος με την ιστορία του και να συγκροτήσει τους όρους πρόσβασης των «αμύητων» στα μέχρι πρόσφατα εφτασφράγιστα κομματικά «μυστικά». Ο λόγος για τα ΑΣΚΙ γιατί μπορούμε να μιλήσουμε γι' αυτά ανατρέχοντας στα δικά του λόγια. Ο λόγος, τέλος, για τα ΑΣΚΙ γιατί εκεί, στο φιλόξενο αναγνωστήριό τους, κοντά στους άξιους συνεργάτες του, θα συνεχίσουμε να τον θυμόμαστε - και να διαλεγόμαστε μαζί του.

«Ανοιχτά αρχεία»

Οταν, τον Ιανουάριο του 1992, πραγματοποιόταν η ιδρυτική συνέλευση των ΑΣΚΙ, τα «ανοιχτά αρχεία» ενός κομμουνιστικού κόμματος ήταν ακόμη μια επαγγελία που πολλοί αντιμετώπιζαν με ιδιαίτερο σκεπτικισμό. Και όχι άδικα. Πόσο «ανοιχτά» θα ήταν τα νέα αυτά αρχεία, με άλλα λόγια πόσο εύκολη θα ήταν η πρόσβαση των ενδιαφερομένων στις συλλογές τους; Και σε όλες τις συλλογές ή σε ορισμένες, προσεκτικά «αποκαθαρμένες»; Αλλά και ποιών ακριβώς ενδιαφερομένων; Ολων ή κάποιων «επίλεκτων»;

Η πραγματικότητα άλλων αρχείων, με πρώτο και καλύτερο το Ιστορικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών, μας έχει δείξει πόσο «κλειστό» μπορεί να αποδειχθεί ένα τύποις «ανοιχτό» αρχείο. Σήμερα, δώδεκα χρόνια μετά τη ληξιαρχική πράξη γέννησής τους, διαθέτοντας πλέον και προσωπική εμπειρία, μπορούμε πούμε με βεβαιότητα ότι τα ΑΣΚΙ συνιστούν μια μοναδική πρόταση για τη λειτουργία ενός αρχείου - κι αυτήν την οφείλουμε κατά κύριο λόγο στον Φίλιππο Ηλιού.

Ελεύθερη πρόσβαση στα πολύτιμα τεκμήρια, αλλά και βοήθεια στην αναζήτησή τους από τους πάντοτε πρόθυμους ανθρώπους των ΑΣΚΙ: στο αναγνωστήριο του 4ου ορόφου των γραφείων του Συνασπισμού στην Πλατεία Κουμουνδούρου, το βαρύ παρελθόν του ίδιου του αρχείου δεν σκιάζει τις σημερινές του χρήσεις, μη διαθέτοντας πια τη δύναμη να επηρεάσει στάσεις και να υπαγορεύσει συμπεριφορές.

Στον απολογισμό της πρώτης δεκαετίας του αρχείου, ο Φίλιππος Ηλιού αφηγήθηκε συνοπτικά τις διεργασίες που οδήγησαν στη δημιουργία των ΑΣΚΙ και αναφέρθηκε στο «διαρκές μπρος-πίσω, ένα βήμα μπρος δύο πίσω, και μερικές φορές τρία βήματα πίσω δύο βήματα μπρος» που κατέληξε στη συγκρότησή τους. Μίλησε ακόμη για την απόληξη μιας πορείας, «μικρή εποποιία» τη χαρακτήρισε, που κράτησε γύρω στα δεκαπέντε χρόνια μέχρι να ανοίξουν τα ΑΣΚΙ στα 1992, «θέτοντας έναν τεράστιο αρχειακό πλούτο, χωρίς κανέναν περιορισμό, στη διάθεση των ειδικών, των ιστορικών και ενδιαφερόμενου κοινού». «Χωρίς αποκλεισμούς, χωρίς αποκρύψεις, χωρίς καμία δυνατότητα παρέμβασης κάποιου λογοκριτικού ή εποπτικού κέντρου στην ελεύθερη και ανεξάρτητη δουλειά που έχει να κάνει ο ιστορικός, και που πρέπει να μπορεί και να γνωρίζει να την κάνει, με ίση νηφαλιότητα και απόσταση, είτε μελετά τον αρχαίο κόσμο είτε τον Μεσαίωνα είτε τη χθεσινή μας ιστορία», υπογράμμιζε. Και υποσημείωνε κάτι εξίσου καίριο: «Από κει και πέρα, άρχισε η προσπάθεια να επαναδιαμορφώσουμε τους ίδιους τους εαυτούς μας, τις νέες στάσεις και τις νέες συμπεριφορές που θα μας επέτρεπαν να διαχειριστούμε και να φέρουμε σε αίσιο πέρας αυτό το οποίο αντιπροσώπευε τις αρχικές επιδιώξεις μας».

Το δύσκολο στοίχημα

Ανεμπόδιστη πρόσβαση «των πάντων στα πάντα» υποσχέθηκαν λοιπόν ο Φίλιππος Ηλιού και τα ΑΣΚΙ και τήρησαν κατά γράμμα την υπόσχεσή τους. Κι έτσι κέρδισαν το δύσκολο στοίχημα με τον εαυτό τους, δοκιμάζοντας μια αρχειακή πρακτική απαλλαγμένη από τις κληρονομημένες αγκυλώσεις που άλλοι -και είναι πολλοί- συνεχίζουν να καλλιεργούν με τη μεγαλύτερη δυνατή ευλάβεια. Η ωφέλεια τεράστια. Γιατί στα ΑΣΚΙ φυλάσσονται σήμερα το ένα τρίτο περίπου του επίσημου αρχείου του κάποτε ενιαίου ΚΚΕ από την ίδρυση του ΣΕΚΕ στα 1918 ως τη διάσπαση του 1968, το τμήμα δηλαδή του αρχείου που πέρασε με τη διάσπαση στο ΚΚΕ εσωτερικού, το αρχείο της προδικτατορικής ΕΔΑ, μεγάλα τμήματα των αρχείων του ΕΑΜ, της ΕΠΟΝ, αντιστασιακών και μεταδικτατορικών οργανώσεων, προσωπικά αρχεία αγωνιστών κ.ο.κ. Σ' αυτόν τον πλούτο να αθροίσουμε τις συλλογές παράνομου τύπου, αφισών και προκηρύξεων, το φωτογραφικό αρχείο και την εξειδικευμένη βιβλιοθήκη και αποκτούμε μια πρόχειρη εικόνα για τα πολύτιμα υλικά που τα ΑΣΚΙ, πραγματικά ανοιχτά αρχεία, προσφέρουν απλόχερα σε όποιον τους χτυπήσει την πόρτα.

Μπορεί να μοιάζουν πια αυτονόητες οι αρχειακές αυτές διαθεσιμότητες, αλλά δεν είναι. Συνιστούν το προϊόν μιας πορείας επίπονης, πολύχρονης και αντιφατικής, όχι δίχως παλινδρομήσεις. Γιατί μιλούμε για ιστορικά τεκμήρια «γύρω από τα οποία είχε χτιστεί ένα αδιαπέραστο τείχος σιωπής και παραποιήσεων», για να θυμηθούμε και πάλι τον Φίλιππο Ηλιού. Χρειάστηκε πολύς κόπος για να κατανικηθεί η επί δεκαετίες καλλιεργημένη -και νομιμοποιημένη- αντίληψη για την κομματική χρήση της ιστορίας, πολεμήθηκαν αντιστάσεις και αδράνειες, και διανύθηκε μακρύς δρόμος για να φτάσουμε εδώ που βρισκόμαστε σήμερα. Οπως και να έχει, τα ΑΣΚΙ αποτελούν πλέον μίαν ανεπίστρεπτη πραγματικότητα και, ταυτόχρονα, μια συνεκτική πρόταση για το πώς οφείλουν να λειτουργούν τα αρχεία, όλα τα αρχεία. Γιατί, αναντίλεκτα, τα ΑΣΚΙ είναι αρχεία προσανατολισμένα στην υποδοχή κάθε πολίτη που θέλει να ασκήσει το δικαίωμα να ψάξει την ιστορία του. «Παράδειγμα για τους βραδυπορούντες», κατά πώς τα θέλησε ο Φίλιππος Ηλιού.
..............................................................
(Σημ. Τα παραθέματα προέρχονται από κείμενα του Φίλιππου Ηλιού δημοσιευμένα στο περιοδικό των ΑΣΚΙ «Αρχειοτάξιο», τεύχη 1/1999, 4/2002 και 5/2003.)
 

 

Δημιουργικές υπερβάσεις

Στο απόσπασμα που ακολουθεί, ο Φίλιππος Ηλιού αναφέρεται στις διεργασίες που οδήγησαν στη δημιουργία των ΑΣΚΙ:

Θα δεχόταν, λοιπόν, ένα κομμουνιστικό κόμμα, εν προκειμένω το ΚΚΕ εσωτερικού, που είταν πιο ευεπίφορο σε τέτοιου είδους εξελίξεις, να ανοίξει τα αρχεία του στην έρευνα; Οχι τα σύγχρονα, λειτουργικά αρχεία, αυτά που αφορούσαν τρέχουσες δραστηριότητες, αλλά τα αρχεία της Αντίστασης, τα αρχεία του Εμφυλίου Πολέμου; Και τι είταν εκείνο που προκαλούσε έναν γενικό τρόμο σε όλους, είτε ανήκαν στο ένα κομμουνιστικό κόμμα είτε στο άλλο, να μην αγγίξουμε τα πράγματα αυτά, επειδή θα αποκαλύπτονταν φοβερά μυστικά και δεν θα ξέρουμε πού να κρυφτούμε; Οταν άνοιξαν, βέβαια, τα αρχεία φάνηκε ότι κανείς δεν χρειαζόταν να κρυφτεί πουθενά, φάνηκε ότι η ιστορία μπορούσε να επανακτήσει, μέσω μιας ενημερωμένης ιστοριογραφίας, την ορθολογικότητά της.

Ολα αυτά πήραν χρόνο πολύ. [...] Οι διεργασίες, όμως, που άρχισαν να μορφοποιούνται στη διάρκεια της Δικτατορίας, μπόρεσαν, το 1973, να οδηγήσουν στον πέμπτο τόμο των Επισήμων Κειμένων του ΚΚΕ, που επιμελήθηκε ο Αλέκος Παπαπαναγιώτου και όπου για πρώτη φορά έβγαινε στην επιφάνεια ένα τμήμα από την πραγματική ιστορία της Αντίστασης. Επίσης, στη δημοσίευση στην Αυγή, το 1979, δέκα χρόνια πριν από τις αλλαγές στις οποίες αναφέρθηκα, του τμήματος των αρχείων του ΚΚΕ το οποίο αφορούσε τον Εμφύλιο Πόλεμο. Εκεί, για πρώτη φορά, φαινόταν η διεθνής διάσταση που προσέδιδε την ορθολογικότητα σε αυτό που εκείνο τον καιρό θεωρούνταν ως η παραφροσύνη της πολιτικής του Εμφυλίου Πολέμου. Ολα όσα ανέφερα, εδώ, συντελέστηκαν μέσα στην ίδια σειρά προβληματισμών, πιέσεων, διερευνήσεων, αντιστάσεων, και τελικά δημιουργικών υπερβάσεων, που οδήγησαν σε μίαν άλλη αντίληψη για την ιστορία, μίαν άλλη αντίληψη για τα αρχεία: στη διαμόρφωση όχι ενός κομματικού φορέα που θα διαχειρίζεται κομματικά αρχεία, όχι στη διαμόρφωση μιας κομματικής επιτροπής ιστορίας που θα έγραφε για πολλοστή φορά την κομματική ιστορία, αλλά στη συγκρότηση ενός συλλογικού σώματος του οποίου ο σκοπός θα είταν να θέσει στη διάθεση των ιστορικών και του κοινού αρχεία, τα οποία θα συντελούσαν να γραφτεί η ιστορία.

(Φίλιππος Ηλιού, «Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας: η πρώτη δεκαετία», «Αρχειοτάξιο», τεύχος 5, Μάιος 2003, σ. 8-9).

 

(Ελευθεροτυπία, 13/3/2004)

 

www.iospress.gr