Ποιοι ευθύνονται για τη μετατροπή του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης σε γεφύρι της Αρτας;


Το γινάτι του υπουργείου Πολιτισμού
 

 
 

"Δεν απειλείται το Νέο Μουσείο Ακροπόλεως"
        (ΤΑ ΝΕΑ, 21/5/03)

 

 

"Χαίρομαι γιατί με την υπογραφή της σύμβασης γίνεται ένα αποφασιστικής σημασίας βήμα για την ανέγερση του Νέου Μουσείου Ακροπόλεως, ένα βήμα που είχε καθυστερήσει. Ελπίζω ότι θα καλύψουμε το χαμένο χρόνο. Χαίρομαι ακόμα, γιατί οι χρονικές δεσμεύσεις που είχα τάξει και οι ρυθμοί που είχα αναγγείλει, τηρούνται. Με τον ίδιο τρόπο θα αντιμετωπιστεί το έργο". 
Μ' αυτά τα λόγια χαιρέτιζε στις 11 Δεκεμβρίου 1996 από το Παρίσι όπου βρισκόταν ο τότε (και τώρα) υπουργός Πολιτισμού Ευάγγελος Βενιζέλος την αίσια κατάληξη των διαπραγματεύσεων μεταξύ του Ιδρύματος Μελίνα Μερκούρη και των Ιταλών αρχιτεκτόνων Μανφρέντι Νικολέτι και Λούτσιο Πασαρέλι, νικητών στον διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό του '90 για το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης.
Γνωρίζουμε σήμερα, επτά χρόνια αργότερα, ότι η μελέτη των Ιταλών δεν έγινε ποτέ έργο. Οι "χρονικές δεσμεύσεις" του κ. Βενιζέλου ποτέ δεν τηρήθηκαν. Μόλις επιχειρήθηκε το πρώτο σκάψιμο, διαπιστώθηκε ότι τα αρχαία που βρίσκονταν στο κτήμα Μακρυγιάννη έχουν μεγάλη αξία και η μελέτη ουσιαστικά ήταν ανεφάρμοστη. Ακολούθησε νέος διαγωνισμός το 2000-2001. Ολα πήγαιναν καλά, παρά τις βάσιμες διαμαρτυρίες επιφανών αρχαιολόγων (Δοντάς, Ντούμας, Παπαθανασόπουλος), παρά τις έγκαιρες προειδοποιήσεις των μεγαλύτερων ελλήνων αρχιτεκτόνων (Κωνσταντινίδης, Κανδύλης, Προβελέγγιος). Κανείς δεν άκουγε τους περιοίκους ("αυτοί κοιτάνε το συμφέρον τους"), κανείς δεν έδινε σημασία στην επιτροπή του συλλόγου Αρχιτεκτόνων ("αυτοί είναι εστέτ και μίζεροι"), κανείς δεν υπολόγιζε τα κόμματα της Αριστεράς που αντιδρούσαν ("αυτοί είναι παλαιολιθικοί") ή τους μεμονωμένους βουλευτές (λ.χ. Τατούλης) που διαφώνησαν ("με τους γραφικούς θα ασχολούμαστε;"). Ούτε λέξη, βέβαια, και για τους ειδικούς επιστήμονες και καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο που επιχείρησαν με κοινή δήλωση να προλάβουν το κακό, ούτε λέξη και για την αρνητική θέση του Διεθνούς Συμβουλίου Μνημείων και Τοποθεσιών (ICOMOS), που έχει περιλάβει την ανασκαφή "Μακρυγιάννη" στους διεθνείς αρχαιολογικούς χώρους που απειλούνται με καταστροφή.
Εγιναν οι επίσημες τελετές, εγκαταστάθηκε ο ανάδοχος της πρώτης φάσης, κλήθηκε ακόμα και ο πρωθυπουργός για να εποπτεύσει (και να ευλογήσει) την πρόοδο του έργου. Η μπουλντόζα άνοιγε λοιπόν το δρόμο για τις δυο "μεγάλες ιδέες" του μεταμοντέρνου Ελληνισμού: την Ολυμπιάδα του 2004 και την επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα.

Η απόφαση του ΣτΕ


Φαίνεται όμως ότι λογάριαζαν χωρίς το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ). Το ανώτατο αυτό δικαστήριο, παρά τις συνεχείς απόπειρες αποδυνάμωσής του με τη συναίνεση των δύο μεγαλύτερων κομμάτων που εκφράστηκε διάφανα κατά την τελευταία συνταγματική μεταρρύθμιση (άρθρο 24), εξακολουθεί φαίνεται να διατηρεί τη δοκιμασμένη του ευθυκρισία σε ζητήματα προστασίας του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες που δημοσιεύτηκαν αρχικά το περασμένο Σάββατο, το ΣτΕ κρίνει ομόφωνα παράτυπη την προμελέτη του έργου επειδή επιτρέπει εκσκαφές και τοποθέτηση υποστυλωμάτων στην απαγορευμένη ζώνη, όπου υπάρχουν αρχαιολογικά ευρήματα. 
Η πρώτη αντίδραση του υπουργείου ήταν κάπως σπασμωδική. Ο υπουργός από τις ΗΠΑ όπου βρισκόταν κατάγγειλε τη δημοσίευση των πληροφοριών διότι "αφενός μεν πλήττει βαρύτατα το κύρος της δικαιοσύνης, αφετέρου δε δημιουργεί πεπλανημένες και αρνητικές εντυπώσεις". Υποσχέθηκε όμως ότι μόλις δημοσιευτεί η απόφαση του ΣτΕ "θα γίνουν όλες οι πρέπουσες ενέργειες με στόχο το σεβασμό της έννομης τάξης και την κατασκευή του έργου".
Το ερώτημα είναι τι γίνεται αν η κατασκευή του έργου αντίκειται στην έννομη τάξη. Διότι αυτό αναφέρουν οι πληροφορίες για την απόφαση του ΣτΕ. Οι εργασίες στο χώρο Μακρυγιάννη εκτελούνται με βάση μια προμελέτη που βρίσκεται στον αέρα. Η επίκληση της αναμονής "δημοσίευσης" της απόφασης και η επίσπευση των εργασιών θεμελίωσης στο χώρο έχουν κόστος την καταστροφή αρχαιοτήτων που δεν είναι δυνατόν να αποκατασταθούν. Κάποιοι πονηροί αρμόδιοι (ποιοι άραγε;) σκέφτονται ότι μετά από λίγες μέρες οποιαδήποτε απόφαση θα είναι ανεφάρμοστη, εφόσον τα ενοχλητικά αρχαία θα έχουν ήδη "απομακρυνθεί". Η λογική αυτή θυμίζει τον οποιοδήποτε ιδιώτη "αυθαιρετούχο" που εξαντλεί τα όρια των παρατάσεων για να ολοκληρώσει την αυθαιρεσία και να δυσχεράνει την απόπειρα αποκατάστασης του περιβάλλοντος. Κρίμα που εμφανίζεται να την υιοθετεί και ένα μέρος του υπουργείου Πολιτισμού.

Η αδικαιολόγητη εμμονή


Οι αλλεπάλληλες αναβολές, οι ακυρώσεις, οι αντιδράσεις κλπ έχουν ένα και μοναδικό αίτιο: την πεισματική εμμονή της πολιτείας να χτίσει σώνει και καλά το νέο μουσείο στον ασφυκτικό χώρο του "κτήματος Μακρυγιάννη", ενός οικοδομικού τετραγώνου, όπου συνυπάρχουν κάποια διατηρητέα κτίρια, κάποιες πολυκατοικίες που "θα" απαλλοτριωθούν σε εύθετο χρόνο, ένα μεγάλο και χαμηλής αισθητικής αξίας νεοκλασικό (το κτίριο Βάιλερ), και ένας σταθμός του μετρό (σταθμός "Ακρόπολη"). Στα αρνητικά αυτά στοιχεία προστίθεται η ανυπαρξία χώρου στάθμευσης και η προβληματική κυκλοφορία στην περιοχή. Από αισθητική άποψη, η γειτνίαση με τον Ιερό Βράχο είναι απαγορευτική για την οικοδόμηση ενός τεράστιου όγκου που θα "ανταγωνίζεται" οπτικά την Ακρόπολη. Αλλά πάνω απ' όλα, εκεί που προσκρούει το νέο αυτό "Τάμα του Εθνους" είναι η αποκάλυψη ότι φιλοξενεί πολύ σοβαρούς αρχαιολογικούς θησαυρούς που έχουν σχέση με την ιστορία της πόλης και δεν είναι δυνατόν να καταστραφούν. Η επιλογή της "ένταξης" ολίγων αρχαίων στις προδιαγραφές του πρόσφατου (τέταρτου κατά σειρά) διαγωνισμού, δεν λύνει το πρόβλημα. Το κουκουλώνει, και μάλιστα άτεχνα, όπως μας υποδεικνύει η απόφαση του ΣτΕ. 
Αλλά τότε, για ποιο λόγο έγινε αυτή η επιλογή οικοπέδου και γιατί δεν αναθεωρείται, έστω και εκ των υστέρων; Το προπατορικό αμάρτημα αποδίδεται στον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Λέγεται ότι "χωροθέτησε" το μουσείο το 1975, ατενίζοντας τους υπηκόους του από το ύψος του Ιερού Βράχου. Εδειξε, τότε, ο νέος Εθνάρχης την τοποθεσία και την επόμενη χρονιά κηρύχτηκε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός. Από τότε, καμιά αρμόδια πολιτική ηγεσία δεν είχε το θάρρος να αντιμετωπίσει κατάματα το πρόβλημα και να πράξει το αυτονόητο: να κηρύξει ένα διαγωνισμό με μοναδικό αντικείμενο την επιλογή μιας κατάλληλης θέσης για το έργο.
Παγιδευμένοι στο αρχικό σφάλμα, οι εκάστοτε υπουργοί Πολιτισμού διαπράττουν και νέα. Διστάζουν να παραδεχτούν ότι έσφαλλαν οι προκάτοχοί τους και αναπαράγουν το πρόβλημα. Ολο και περισσότερα χρήματα δαπανώνται για "αυτή τη θέση", ενώ συνδυάζεται ο χώρος Μακρυγιάννη και με την εξασφάλιση της ποθητής χρηματοδότησης του Γ' ΚΠΣ (όπως είχε συνδυαστεί και με το Β', αλλά και με το Α' ΚΠΣ).
Η επίκληση της Ολυμπιάδας και της επιστροφής των Μαρμάρων ήταν καλή για να πείσει τους πάντες ότι πρέπει να κάνουν λίγο τα στραβά μάτια στις αδυναμίες του διαγωνισμού, στο προκαθορισμένο του αποτέλεσμα και στην τούρμπο-ανασκαφή της τελευταίας περιόδου. Μόνο που όλα αυτά έγιναν σήμερα μπούμεραγκ: κανείς δεν διανοείται να μιλήσει για την προθεσμία του 2004 (όπως έκανε ακόμα και μέχρι πριν από λίγους μήνες ο κ. Βενιζέλος). Και, βέβαια, η επιστροφή των Μαρμάρων φαντάζει τόσο επικείμενη όσο και πριν από έναν αιώνα. Ασε που οι Βρετανοί προσέθεσαν στα δικά τους επιχειρήματα και την καταστροφή των αρχαιοτήτων του Μακρυγιάννη. 

Το ΚΑΣ υπό πίεση 


Αυτή η εμμονή στη χρήση του ανασκαφικού χώρου του Μακρυγιάννη δεν οδηγεί μόνο σε αλλεπάλληλα αδιέξοδα, αλλά υποχρεώνει και όλους τους εμπλεκόμενους φορείς να καταλήγουν σε συμβιβασμούς που θα ήταν αδιανόητοι σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση. Το "εθνικό συμφέρον", έτσι όπως προβάλλεται από τις εκάστοτε κυβερνήσεις, υποχρεώνει ακόμα και τους ειδικευμένους επιστήμονες να αναζητούν διεξόδους σε παζάρια και τσαρλατανισμούς. Ως και το καλόφημο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) υποχρεώθηκε να μπει σε μια συζήτηση που θυμίζει την "κολοκυθιά", όταν κλήθηκε να διακρίνει ποια τμήματα της ανασκαφής πρέπει να διατηρηθούν, ποια μπορούν να καταστραφούν και ποια "βλέπουμε και κάνουμε".
Στην κρίσιμη συνεδρίασή του της 12ης Οκτωβρίου 1999, το ΚΑΣ βρέθηκε μπροστά σε ένα σχέδιο της ανασκαφής "Μακρυγιάννη", όπου τα αρχαία ήταν επισημασμένα με τρία χρώματα: το κόκκινο χρώμα υποδήλωνε τα αρχαία που πρέπει να διατηρηθούν ως έχουν, το κίτρινο εκείνα που μπορούν "να διαλυθούν εν ανάγκη ως ήσσονος σημασίας ή κακής διατηρήσεως ή και να μεταφερθούν" ενώ το πράσινο σήμαινε όσα αρχαία βρέθηκαν "σποραδικά και σώζονται αποσπασματικά", συνεπώς κρίνονται ως "διαλυτά". Στο ίδιο σχέδιο ήταν χρωματισμένα με μπλε χρώμα τα σημεία της κόκκινης περιοχής που προσφέρονται για την τοποθέτηση υποστυλωμάτων.
Αντιγράφουμε απόσπασμα από τη σχετική διαλογική συζήτηση: 
- Εάν έχουμε τη δυνατότητα, να βάλουμε δυο-τρεις ακόμα θέσεις υποστύλωσης.
- Υπάρχει αυτό το ενδεχόμενο, απλώς αυτή τη στιγμή δεν είναι εύκολο.
- Αυτό ήθελα να παρακαλέσω αν είναι δυνατόν να το ξαναδούμε, μήπως υπάρχει δυνατότητα κάπου να μπούνε ακόμα λίγο περισσότερα, ένας μεγαλύτερος αριθμός από μπλε τετράγωνα.
- Να ρωτήσω κάτι. Αυτά όλα που λέμε για την ανάγκη εδώ της πύκνωσης των υποστυλωμάτων, για ποιο λόγο; Αυτό σημαίνει ότι δεχόμαστε ότι πάνω απ' αυτό το χώρο θα κατασκευαστεί αίθουσα;
- Θα μπορούσε. Θα μπορούσε να κατασκευαστεί.
Βλέποντας το αδιέξοδο, ένα από τα μέλη του Συμβουλίου προτείνει ένα μέρος της κόκκινης ζώνης να βαφεί κίτρινο, δηλαδή να αποχαρακτηριστεί "ώστε να μπορούν να μπουν υποστυλώματα". Άλλο μέλος προτείνει "ευελιξία" που καταλήγει στην ουσιαστική απόρριψη όλων των αρχαιοτήτων: "Εγώ θα έλεγα να αποφύγουμε τη λέξη διατηρητέα στην αρχή καθ' ολοκληρίαν και να πούμε, ότι βρίσκουμε όλα τα αρχαία κατ' αρχήν ενδιαφέροντα από πλευράς επιστημονικής".
Ετσι λοιπόν. Τα αρχαία ονομάζονται απλώς "ενδιαφέροντα", μόνο και μόνο για να μην ομολογηθεί η αδυναμία χωροθέτησης του μουσείου σ' αυτό το σημείο. Και να σκεφτεί κανείς ότι στην ίδια συνεδρίαση του ΚΑΣ έγινε η τελική γνωμοδότηση ότι "δεν επιτρέπει την εφαρμογή της μελέτης των Ιταλών, ούτε του σχετικού κτιριολογικού προγράμματος", εξαιτίας ακριβώς της "σημασίας των αποκαλυφθέντων αρχαίων". 
Είναι επόμενο, ότι κάτω απ' αυτές τις συνθήκες το Στε βρήκε διάτρητο το περιεχόμενο της νέας προμελέτης και εξέθεσε για μια ακόμα φορά τη σοβαρότητα των αρμοδίων. Οσο γρηγορότερα το αντιληφθούν και οι ίδιοι οι αρμόδιοι τόσο καλύτερα. Η υπόθεση υπερβαίνει τους υπολογισμούς προσωπικού πολιτικού κόστους.

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ "ΙΟΥ"

"Το νέο Τάμα του Εθνους" ("Ιός", 10/3/2002)

"Πριν χτιστεί" ("Ιός", 7/4/2002)

 

(Ελευθεροτυπία, 24/5/2003)

 

www.iospress.gr